Friday, October 10, 2014

સૌને નુતનવર્ષાભિનંદન : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

દીપાવલી દીવાના પ્રકાશનો તહેવાર છે. નવા વર્ષના આગમનની ખુશીનો ઉત્સવ છે. જીવનના દુખો, ગમોને ભૂલી નવા પ્રકાશમાં વિહરવાનો અવસર છે. ખુશીને માણવાનો પ્રસંગ છે. દરેક ધર્મમાં ખુશીને ઊજવવાના અવસરો મુક્કરર થયા છે. હિંદુ ધર્મમાં દિવાળી અને બેસતું વર્ષ છે. તો ઇસ્લામમાં ઈદ છે.
ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ક્રિસમસ છે. પારસીમાં પતેતી છે. બધા ધર્મોના નામો , રીવાજો, પહેરવેશો અને ઉજવણીના માર્ગો ભલે અલગ અલગ હોઈ, પણ બધાનો ઉદેશ એક છે. અને તે છે ખુશી, આનંદ. જેમ કે બેસતા વર્ષના  દિવસે સૌ સાથે મળીને વડીલોના આશીર્વાદ લે છે. ભાવતા ભોજન આરોગે છે. અને ખુશીને માણી શકાય તેટલી પેટ ભરીને માણે છે. ઇદમાં પણ એજ પરંપરાને મુસ્લિમો અનુસરે છે. વડીલોને સલામ કરે છે. તેમની દુવાની અપેક્ષા રાખે છે. નવા વસ્ત્રો ધારણ કરી એક બીજા સ્વજનોને મળવા જાય છે. અને ખીર ખુરમા દ્વારા જીવનમાં મીઠાશ ભરે છે.  ધાર્મિક પ્રસંગોને માણવાની રીતમાં દરેક ધર્મનો ઉદેશ મહોબ્બત એખલાસને પ્રસરાવવાનો છે. મહંમદ સાહેબ (...) અંગે કહે છે,
"તહેવારોમાં હળો મળો, હસી-મજાક કરો. ખાઓ-પીઓ, અને ખુશી મનાવો. ખુશીને મનભરીને બરાબર ઉજવો "
ખુશીની ઉજવણી માત્ર ભાવતા ભોજન, નવા વસ્ત્રો અને આનંદ પુરતી સીમિત હોઈ શકે. સદ વિચારોના આચારથી ખુશી બેવડાય છે. તમારી ખુશીમાં નાના-મોટા ગરીબ-અમીર સૌને સામેલ કરવાથી તમારી ખુશી વિસ્તરે છે. મને બરાબર યાદ છે મારા એક મુસ્લિમ મિત્ર તેમના ત્યાં જયારે પણ કોઈ નિકાહ કે સગાઇ જેવો ખુશીનો પ્રસંગ હોય ત્યારે સૌ પ્રથમ તેઓ ગરીબો માટે એક અલગ ભોજનની ડેગ તૈયાર કરાવે છે. પ્રથમ ગરીબોને ભોજન કરાવે છે. પછી જ મહેમાનોનું ભોજનનો આરંભાય થાય છે. એજ રીતે ખુશીના પ્રસંગે તમારા સ્વજનો સાથેના નાના મોટા મનદુઃખો નિવારવા એ પણ સદ વિચારના પ્રસાર પ્રચાર બરાબર છે. તમારી કુટેવો વ્યસનોને હંમેશ માટે છોડવાનો નિર્ણય પણ તમારા સ્વજનો માટે અત્યંત ખુશીનો અવસર બની રહે છે. મારા એક પિતરાઈ બંધુ તેમના તમાકુના વ્યસન ને કારણે આજે છેલ્લા સ્ટેજ પર છે. હમણા જ ગયેલી ઈદના દિવસે તેમના  ઘરના માહોલ અંગે જાણ્યું ત્યારે હું ખુબ ગમગીન થઇ ગયો. ઈદની ખુશી ઘરના વડીલના વ્યસનને કારણે ગમમા પલટાઈ ગઈ હતી. ટુંકમાં સદવિચારોનું આચરણ અને આચમન પણ ઉત્સવની ઉજવણીનો હાર્દ છે.
કુરાને શરીફમાં આ અંગે કહ્યું છે,
"અલબત્ત જે લોકો અલ્લાહ પર ઈમાન લાવ્યા અને સદકાર્યોને વળગી રહ્યા તેમને   જન્નતના બાગોમાં પ્રવેશ મળશે, જ્યાં મીઠા પાણીને નહેરો વહેતી હશે.તેમને રેશમના વસ્ત્રો અને કીમતી આભૂષણો પહેરાવવામાં આવશે. અને અલ્લાહના માર્ગ (સદમાર્ગે) પર ચાલવા માટે તેમની પ્રશંશા કરવામાં આવશે"
હિંદુ ધર્મમાં પણ દરેક તહેવારોની ઉજવણી પાછળ સામજિક અને ધાર્મિક ઉદેશો રહેલા છે. દશેરામાં રાવણનું દહન એ સત્ય અને અસત્યની લડાઈમાં સત્યના વિજયનો સંદેશ આપે છે. એમાં પણ સદ્ વિચારોના વહનનો ઉપદેશ રહેલો છે. અને અટેલે જ દીપાવલીની ઉજવણી પ્રસંગે ખલીલ જિબ્રાનના કેટલાક સદવિચારને વાચા આપતા અવતરણોનું આચમન કરીએ.
" મારા દુશ્મને મને કહ્યું ," તારા દુશ્મનને પ્રેમ કર' અને મેં તેનું

અનુસરણ કર્યું. અને મેં મારી જાતને ચાહી"

"ભક્તિ માટે અલગતા અને એકાંત અનિવાર્ય નથી"

"શક્તિ અને સહનશીલતા બે ભાગીદાર છે."

"મારી અજ્ઞાનતાનું કારણ હું સમજુ તો હું સંત થઈ જાઉં"

"વાક્છટા અટેલે કાન પર જીભની લુચ્ચાઈ,પણ વક્તૃત્વ એટલે હ્રદયનું આત્મા સાથે મિલન"

" વિજ્ઞાન અને ધર્મ વચ્ચે પૂર્ણ સંવાદિતતા છે, પરંતુ વિજ્ઞાન અને વિશ્વાસ

વચ્ચે પૂર્ણ વિસંવાદ છે."

"મજબુત મનુષ્ય એકાંતમાં વિકસે છે,જયારે નિર્બળ ખરી પડે છે."

"ખરો ધાર્મિક માણસ એક ધર્મને વળગી રહેતો નથી, અને જે એક ધર્મને વળગી રહે

છે તે ધાર્મિક નથી"

"કંજૂસ સિવાયના બધા તરફ ઉદાર થવું કરકસર"

"ધર્મગુરુ ભોળા ભક્તોના હાડકા અને કબરો પર પોતાના અરમાનો પુરા કરે છે."

"પ્રેમ એક એવું પુષ્પ છે,જે ઋતુ સિવાય ખીલે છે."

"ધરતી શ્વાસ લે છે

 આપણે જીવીએ છીએ

  શ્વાસ રોકે છે

 આપણે ઢળી પડીએ છીએ"

" જેણે વ્યથા જોઈ નથી, તે આનંદને પામી સકતો નથી"
"દયાળુ બનશો,
કારણ કે દયા ગુનાખોર કેદીયો પ્રત્યે દર્શાવાય છે, જયારે ન્યાય ,અને માત્ર ન્યાય નિર્દોષ વ્યક્તિની માંગ છે"
"અજ્ઞાન સાથીની મિત્રતા દારૂડિયા સામે દલીલ કરવા જેટલીજ મૂર્ખતાપૂર્ણ છે"
ખલીલ જિબ્રાનના વચનોને નવા વર્ષના આનંદ સાથે વાગોળીએ.કારણ કે

દીપાવલી દીવાના પ્રકાશનો તહેવાર છે. પ્રકાશ એ જ્ઞાન, નવ વિચાર નું પ્રતિક છે. નવા વર્ષની ખુશી- ઉત્સવનું પ્રતિક છે. જીવનના દુખો, ગમોને ભૂલી નવા પ્રકાશમાં વિહરવાનો અવસર છે. ખુશીને માણવાનો પ્રસંગ છે.  

લેખના આરંભમાં મહંમદ સાહેબ (સ.અ.વ.)ના તહેવારોની ઉજવણી અંગેના  વિધાનને  દોહરાવું છું,
"તહેવારોમાં હળો મળો, હસી-મજાક કરો. ખાઓ -પીઓ, અને ખુશી મનાવો. ખુશીને મનભરીને બરાબર ઉજવો "
મહંમદ સાહેબની આ હિદાયત સાથે સૌ વાચક મિત્રોને નુતન વર્ષાભિનંદન.

Saturday, September 27, 2014

 
Forwarding written by Prof. Mehboob Desai 
 
 

 A man who enriches the Medieval History of India : Dr. Z. A. Desai
Prof. Mehboob Desai

 Late Dr. Ziyaud-Din A. Desai more well-known as Dr. Z.A. Desai (1925 to 2002), is again in the news for his new book "Triumphalism". "Triumphalism" means the attitude or belief that a particular doctrine, religion, Culture, or Social system is superior to and should triumph over all others. This kind of work is not simple and easy. Nowadays  its very difficult to find  scholars like Dr. Desai.
My acquaintance with Dr. Desai goes back to the year 1979, when he visited Bhavnagar to see the oldest mosque at Gogha. At that time my father Usmanbhai Desai and Dr. Desai visited Gogha. I have heard the name of Dr. Ziyaud-Din Desai from my father who was a  friend of him. In the first meeting I was quite impressed with his scholarly personality and knowledge. After this, I knew more about his work and writings.    
He was a scholar who never believed in canvassing for the portrayal of his image as a scholar. He always rendered silent, selfless and sincere service to the study and appreciation of the various Islamic Arts and Persian Literature in general and Perso-Arabic Epigraphy in particular. He was a dedicated researcher and a perfectionist by nature who always strived hard to reach to the core of the thing. He was a great teacher too who always encouraged fellow-scholars and young researchers to take-up the studies seriously and extended a helping hand to them. That is why a band of his admirers is to be found in different institutions across the country and abroad as well. A great scholar of Arabic and Persian of this country Dr. Desai should have been rewarded amply when he was in the Service or immediately after retirement from service. But Archaeological Survey of India utterly missed the chance. This habit in the Survey is even now eating away the backbone of the Survey.
After his retirement, Dr. Desai was quite active in his field of research and writing. A glance of his literary achievements  and contribution would hold anyone in  awe. Diligence, tenacity and stamina for hard work always ran through his veins. He had a facile pen in English, Urdu, Arabic, Persian and  Gujarati too, and contributed research articles in all the above languages. His knowledge on the subject is as deep as the ocean. He dedicated his life to the cause of Perso-Arabic Epigraphy and remained an academician throughout.  The list of publications continues endeavors in the field and display his erudition and depth of knowledge. He remained active despite his advancing age, and unfortunate accidents, he continue to keep himself engaged in academic activities with the verve and vigor of a person, totally dedicated to his profession till death. His books are widely used by the students and scholars all over the world.
He participated in more than a dozen national and international seminars/conference /symposia, etc. , and till his last days he was being invited to expert lectures in national, international seminars, conferences. But  unfortunately, bad health prevented him from going out of his home.
 In the area of publication, he ensured the publication of the "Epiographia  Indica Arabic & Persian Supplement (EIAPS), up to the issue of 1975. The major portion of the articles contained in this Journal was contributed by him. There are so many authentic books on his account like  Arabic, Persian and Urdu Inscriptions of West India (2002), Mosques Of India (1979), Nobility Under the Great Mughals: Based on Dhakhiratul Khawanin of Shaikh Farid Bhakkari (Translator) (2003), Life And Works Of Faidi (1964),  Malfuz literature as a source of political, social & cultural history of Gujarat & Rajasthan (1991), Centres of Islamic learning in India (1982), Persian and Arabic epigraphy of Gujarat: Their historical significance (Special Assistance Programme lecturer series) (1982), A topographical list of Arabic, Persian, and Urdu inscriptions of South India (1989). etc.   
 His latest book "Triumphalism" is a collection of forty inscriptions of various places of  Gujarat and eight research articles on History and Archaeology. Most of the research articles are like primary Source for furthering the research in the History of  Gujarat. As per example first article  "Malfuz  Literature"  we get a fairly good idea of the daily routine of the saintly household and the servants and the people of medieval  society.  In short all the research articles are  primary sources of political. Social & cultural History of Gujarat and Rajasthan. 
Inscriptions  are  a basic source of Historical Research. They highlight the Political, Social, Economical, Cultural and Religious condition and belief of the people of medieval  period. Without such primary sources, historical writings never be an authentic.  Dr. Desai sheds  new light on a view of the  history of Gujarat through this authentic book.
Recently , on the marriage of my daughter Karishma the whole family of Dr. Desai came to the reception, at that time I met Mrs. Sahida Aapa Desai., wife of Dr. Desai after a long time. She is very kind hearted, simple and sober lady, who took care and gave support throughout the life to such a great scholar.  I respect her devotion.  And conclude  with a tribute to this great scholar of international
repute.                                                                                                                                    
3  March 2014                                                                                        
Ahmadabad                                                                                          

                                                                                                                    

Wednesday, September 24, 2014

આચાર્યદેવ શ્રી રાજ્યશુરેશ્વર મ.સા.ના ૫૦ વર્ષના સેવાયજ્ઞની ઉજવણી નિમિત્તે ભરૂચ જૈન સમાજ દ્વારા સન્માન

Saturday, September 20, 2014

ગાંધીજીની દ્રષ્ટિએ રાષ્ટ્રીયતા : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ


ઓક્ટોબર, ફરી એકવાર ગાંધી જયંતિ આવી છે. ફરી એકવાર એક દિવસ માટે આપણે ગાંધીને યાદ કરીશું. અને પછી આપણે સૌ રોજીંદા કાર્યમાં લાગી જઈશું. પરિણામે ગાંધી ભારતમાંથી વિસરાતા જાય છે. અને વિદેશોમાં તે આચરણમાં મુકતા જાય છે. આપણે ત્યાં ગાંધીજી અંગે અઢળક લખાયું છે. લખાતું રહેશે. ગાંધીજીના રાષ્ટ્રીય પ્રદાનથી આપણે પરિચિત છીએ. તેમના રાષ્ટ્રીય વિચારો તેમના જ શબ્દોમાં આપણી પાસે સંગ્રાહેલા છે. પણ તેના આચરણ થી આપણે કોશો દૂર છીએ. ગાંધીજીના એ આચરણમાં ન મુકાયેલા રાષ્ટ્રીયતાના વિચારોની આજે વાત કરવી છે. ગાંધીજી રાષ્ટ્રીયતા અંગે શું માનતા હતા. એ તેમના જ શબ્દોમાં જાણીએ. દરેક ભારતીય માટે એ સાચ્ચે જ માર્ગદર્શક બની રહશે.

રાષ્ટ્રીયતા કોને કહેવાય ? રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની નિષ્ઠા એટલે રાષ્ટ્રયતા એવો સાદો અર્થ આપણા જહેનમાં ગોઠવેલો છે. નેશનાલીટી (રાષ્ટ્રીયતા)શબ્દની ઉત્પતિ લીટીન ભાષાના "નેશીયો" શબ્દ પરથી આવેલ છે. જેના અર્થમાં કહેવામાં આવ્યું છે

"એક જાતી એક વિશેષ ભોગોલિક સીમામાં પોતાના અધિકારો અને કર્તવ્યોની રક્ષા સાથે, બાહ્ય આક્રમણથી પોતાની સીમાઓને સુરક્ષિત રાખવા કટીબદ્ધ બને તે રાષ્ટ્રીયતા છે."

એન્સાયકલોપીડીયા ઓફ બ્રિટાનિકામાં રાષ્ટ્રવાદની વ્યાખ્યા આપતા કહ્યું છે,

"રાષ્ટ્રવાદ એક મનોદશા છે. જેમાં માનવી પોતાના રાષ્ટ્ર પ્રત્યે ઉંચ્ચ ભક્તિનો અનુભવ કરે છે"

ગાંધીજી રાષ્ટ્રીયતા અંગે પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરતા કહે છે,

"જે રીતે રાષ્ટ્ર ભક્તિ આજે આપણને શીખવે છે કે માણસે પોતાના પરિવાર માટે પ્રાણ આપવો જોઈએ, પરિવારે ગામ માટે, ગમે જિલ્લા માટે, જિલ્લાએ પ્રાંત માટે અને પ્રાંતે દેશને માટે બલિદાન આપવું જોઈએ. તે રીતે દેશે જરુર પડે ત્યારે દુનિયાના ભલા માટે, સ્વતંત્ર થવું જ જોઈ. તેથી મારી રાષ્ટ્રીયતા માટેના મારા પ્રેમનો અથવા રાષ્ટ્રીયતાની મારી કલ્પનાનો અર્થ એ છે કે મારો દેશ સ્વતંત્ર થાય. જેથી જો જરૂર પડે તો, માનવજાતિને જીવંત રાખવા માટે, તે હોમાય જાય. આ કલ્પનામાં વંશીય ધ્રુણાને કોઈ સ્થાન નથી. આ જ આપણી રાષ્ટ્રીયતા હજો"

ગાંધીજીની રાષ્ટ્રીયતામાં સમાજ, દેશ અને સમગ્ર માનવ સમાજના કલ્યાણની વાત જોવા મળે છે.  વળી,ગાંધીજી પરાધીન ભારતમાં રાષ્ટ્રીયતાની વાત કરતા હોય, તેમની રાષ્ટ્રીયતામાં ભારતની આઝાદીનો વિચાર કેન્દ્રમાં હોય તે સ્વભાવિક છે.

ગાંધીજી આગળ કહે છે,

"આપણી રાષ્ટ્રીયતા બીજા રાષ્ટ્રને જોખમ રૂપ ન હોય. જેમ આપણે કોઈને લુંટવા માંગતા નથી. તેમ આપના દેશને આપણે કોઈને લુંટવા દેવા માંગતા નથી. સ્વરાજ દ્વારા પણ આપણે તો જગતનું હિત સાધવું છે"

અર્થાત ગાંધીજી રાષ્ટ્રની આંતરિક અને સરહદી સુરક્ષાની વાત કરે છે. દરેક રાષ્ટ્રની આંતરિક અને સરહદી બાબતો પર બીજા રાજ્યએ કુદ્રષ્ટિ ન રાખવાનો નૈતિક આદર્શ આજના યુગમાં અત્યંત જરૂરી છે. પાકીસ્થાનના ઘરમાં ઘુસી જઈ અમેરિકાએ લાદેનનો સંહાર કર્યો હતો. તેમાં પાકિસ્થાનનું એક રાષ્ટ્ર તરીકેનું સાર્વભોમત્વ ક્યાં રહ્યું ?  અલબત્ત લાદેનનો સંહાર જરૂરી હતો. પણ પાકિસ્તાન ખુદ તે કરી શક્યું હોત. કારણ કે તે માનવીય સિદ્ધાંતોની દ્રષ્ટિએ જરૂરી હતું. પણ પાકિસ્તાન લાદેનના રક્ષણને પોતાનું ધ્યેય બનાવી ચાલતું હતું. પરિણામે અમેરિકાને આંતર રાષ્ટ્રીય કાનૂનોને મૂકી લાદેનની હત્યા પાકિસ્તાનના ઘરમાં ઘૂસીને કરવી પડી. અલબત્ત ગાંધીજીના રાષ્ટ્રવાદી વિચારો વિરુદ્ધ તે કૃત્ય છે. ગાંધીજીના રાષ્ટ્રીય  વિચારોના કેન્દમાં માનવતા રહેલી છે. માનવ જાતના હિતમાં ગાંધીજી હિંસાને પણ આવકારે છે. તેમની અહિંસાના મૂળમાં માનવતા રહેલી છે. ગાંધી આશ્રમમાં રીબાતા વાછરડાને ઝેરનું ઇન્જેક્શન આપી મુક્ત કરનાર ગાંધીજી જ હતા.

ગાંધીજી એમ પણ કહે છે,

"દરેક રાષ્ટ્રની સરહદો એક બીજાના ભય અને આક્રમણથી સુરક્ષિત હોવી જોઈએ. માનવતાનો એ પણ એક તકાજો છે"

પણ આજે વિશ્વનું રાજકારણ મુલ્યોના અધ:પતનના આરે આવીને ઉભું છે. જેનું તાજું દ્રષ્ટાન ચીન છે. હાલમાં જ ભારતની મુલાકાતે આવેલા ચીનના પ્રમુખ શ્રી શી જિનપિંગ એ ભારતની મુલાકાત લીધી. આપણે તેમની એક અતિથિ દેવો ભવ: જેમ  આગતા સ્વાગતા કરી. પણ એ સ્વાગત સમારંભો ચાલતા હતા તે દરમિયાન જ સરહદ પર ચીની લશ્કર ભારતની સીમામાં ઘૂસણખોરી કરી રહ્યું હતું. જે દેશનું લુણ ચીનના પ્રમુખ આરોગી રહ્યા છે તે જ દેશની સરહદો પર પોતાનું લશ્કર મોકલવું,  તેમાં નથી , માનવતા કે નથી અનૈતિકતા. જો કે ચીનની તો આ પુરાની  ફિતરત છે. તેનો ઇતિહાસ બહુ જાણીતો છે. જવાહરલાલ નહેરુને પણ  આજ રીતે છેહ દેવામાં આવ્યો હતો. પણ આપણે ઇતિહાસમાંથી કયારેય કશું શીખ્યા નથી.

પણ ગાંધીજી માટે તો રાષ્ટ્રીયતા અને માનવતા એક સમાન છે. તેઓ કહે છે,

"મારે મન દેશભક્તિ અને માનવતા બંને એક જ વસ્તુ છે. હું દેશભક્ત છું. કારણ કે મારામાં માનવતા છે અને દયા છે. મારી દેશભક્તિ માત્ર હિન્દ માટે નથી. હિન્દોસ્તાનની સેવા કરવા હું ઈંગલેન્ડ કે જર્મનીને હાની ન પહોંચાડું. જીવનની મારી યોજનામાં સામ્રાજ્યવાદને કોઈ સ્થાન નથી. દેશભક્તિમાં માનવતા ઓછી હોય તો પણ પ્રમાણમાં તેની દેશભક્તિ ઓછી ગણાય. રાજકારણી કાનૂન અને ખાનગી કાનૂન વચ્ચે કોઈ જાતની વિસંગતતા નથી"

અર્થાત ગાંધીજીની રાષ્ટ્રીયતા "વસુધૈવ કુટુંબક્" ની ભાવના પર આધારિત છે. તેઓ કહે છે,

"હું ભારતનો વિકાસ સમગ્ર વિશ્વના વિકાસ માટે ઈચ્છું છું. પણ હું ભારતનો વિકાસ બીજા રાષ્ટ્રોના ભોગે નથી ઇચ્છતો. હું હંમેશા એવી રાષ્ટ્રીયતાને ધિક્કારું છું જે બીજા રાષ્ટ્રના શોષણ અને સમસ્યાઓનો લાભ લેવા પ્રોત્સાહિત કરતી હોય"

"મારો રાષ્ટ્રવાદ કોઈ બહિષ્કાશીલ નથી. બલ્કી અતિશય વ્યાપક વસ્તુ છે. અને હું એવા દેશપ્રેમને વર્જ્ય માંનું છું જે બીજા રાષ્ટ્રને તકલીફ આપીને અથવા તેનું શોષણ કરીને પોતાના દેશનો વિકાસ કરવામાં માનતો હોય. દેશપ્રેમની મારી કલ્પના એ છે કે તે હંમેશા કોઈ અપવાદ વગર હર સ્થિતિમાં માનવજાતિના વિશાલ હિત સાથે સુસંગત હોય. પણ જો તેમ ન હોય તો એવા દેશપ્રેમની કોઈ કિંમત નથી"

"કોઈ પણ માનવી સાચા અર્થમાં રાષ્ટ્રવાદી બન્યા સિવાય આંતર રાષ્ટ્રવાદી ન બની શકે આંતર રાષ્ટ્રીયતા ત્યારે જ શક્ય બને છે, જ્યારે રાષ્ટ્રીયતા વાસ્તવિક બને છે, એટલે કે જુદા જુદા દેશોની પ્રજા સંગઠિત બને છે."

" જો આપણે ભારતીય રાષ્ટ્રીયતાનો લક્ષ પ્રાપ્ત કરવો હોય તો આપણે ક્ષેત્રીય બંધનોથી મુક્ત થવું પડશે. શું ભારત એક દેશ એક રાષ્ટ્ર છે કે અનેક દેશ અનેક રાષ્ટ્ર છે ?"

ગાંધીજીના આવા રાષ્ટ્રીય વિચારો કદાચે આજના રાજકારણીઓને વધુ પડતા આદર્શવાદી લાગે. પણ તે સત્ય આને આચરણમાં મુકવા યોગ્ય છે. તો જ "વસુધૈવ કુટુંબક્" ની ભાવના વિશ્વમાં પ્રસરી શકશે.