Sunday, November 23, 2014

દાસ્તાં-એ-શહીદ : અશફાક ઉલ્લાહ ખાન : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

૮૭ વર્ષ પહેલાની એ ઘટના આજે પણ યાદ કરતા કોઈ પણ રાષ્ટ્રીય વ્યક્તિનું મસ્તક ફક્ર થી ઊંચું થઇ જાય અને આંખો ઉભરાઇ જાય. ૧૯ ડીસેમ્બર ૧૯૨૭ના રોજ ફૈઝાબાદની જેલમાં કાકોરી કાંડના ક્રાંતિકારી ૨૭ વર્ષના યુવાન અશફાક ઉલ્લાહ ખાનને ફાંસી આપવામાં આવી.અશફાક અને રામ પ્રસાદ બિસ્મિલ બંને જીગરજાન મિત્રો હતા. બંને હિંદુ મુસ્લિમ એકતાના પ્રતિક હતા. બંને શાયર હતા. રામ પ્રસાદનું તખલ્લુસ "બિસ્મિલ" હતું. જયારે અશફાક ""વારીસ" અને " હસરત" ના તખલ્લુસથી શાયરી કરતા હતા. ૧૯૨૨માં ગાંધીજીના અસહકાર આંદોલન માટે જન જાગૃતિ આણવા શાહજહાંપુરમાં એક મીટીંગનું આયોજન રામપ્રસાદ બીસ્મિલ્લે કર્યું હતું. એ મીટીંગમાં યુવા અશફાક પણ ગયો હતો. ત્યારે બિસ્મિલ અને અશફાકની પ્રથમ મુલાકાત થઇ. અને તે જીન્દગી ભર ટકી રહી. અશફાક એક પાબંધ મુસ્લિમ હતો. રામપ્રસાદ ચુસ્ત આર્યસમાજી હતા. છતાં બંનેની મિત્રતામાં ક્યાય ધર્મની દીવાલ ન હતી. બિસ્મિલ પોતાની કૃતિ અશફાક ને સંભાળવાતો અને અશફાક પોતાની તાજી શાયરી બિસ્મિલને સંભળાવાતો. અને બંને એકબીજાની રચનામાં સુધાર વધાર સૂચવતા.આમ બંને વચ્ચેની દોસ્તી વધુને વધુ ઘાટી બનતી ગઈ. ગાંધીજીએ અસહકાર આંદોલન મુલતવી રાખ્યું. એ ઘટના બંને ક્રાંતિકારીઓ માટે આધાત જનક હતી. પરિણામે બંને મિત્રો હિંસક ક્રાંતિના માર્ગે વળ્યા. અને ક્રાંતિકારી સંગઠન "હિન્દોસ્તાન રીપબ્લીકન એસોસિએશન" ના સભ્ય બન્યા. ભારતના આઝાદીના ઇતિહાસમાં કાકોરી કાંડ તરીકે જાણીતી ઘટનામાં બંનેએ ખભેથી ખભો મિલાવી અંગ્રેજ તિજોરીને લુંટવાનું કાર્ય કર્યું. પરિણામે અશફાક ઉલ્લાહ ખાનને ફાંસીની સજા થઈ.

ઉત્તર પ્રદેશના શાહજહાંપુરમાં ૨૨ ઓક્ટોબર ૧૯૦૦ના રોજ જન્મેલ અશફાકે ફાંસીની સજાના થોડા કલાકો પૂર્વે પોતાની મનોદશાને એક શાયરની અદાથી વ્યકત કરતા લખ્યું હતું,

"કિયે થે કામ હમને ભી જો કુછ ભી હમ સે બન પાયા

 યે બાતે તબ કી હૈ આઝાદ થે, થા શબાબ અપના

 મગર અબ તો જો કુછ હૈ ઉમ્મીદે બસ વો તુમ સે હૈ

 જાબાં તુમ હો લબે-બામ આ ચુકા હૈ આફતાબ અપના"

૧૯ ડિસેમ્બરે ફાંસીના માંચડે ચડતા પહેલા પોલીસે અશફાકના હાથોની સાંકળો ખોલી નાંખી. ફાંસીના માંચડે પહોંચી સૌ પ્રથમ તેણે ફાંસીનું દોરડું ચૂમ્યું. પછી આકાશ તરફ નજર કરી ખુદાને સંબોધતા તેણે કહ્યું,

"હે ખુદા,મારા હાથો માનવ હત્યાથી ખરડાયેલા નથી. મારા પર મુકવામાં આવેલ આરોપ તદન ખોટા છે. મેં જે કઈ કર્યું છે તે મારા દેશને આઝાદ કરાવવા કર્યું છે. અલ્લાહ તું મારો ઈન્સાફ કરજે"

અને અશફાક દેશની આઝાદી કાજ ફાંસીના માંચડે લટકી ગયો. એ દિવસ ભારતમાતાના એક સપૂતની શહાદતથી ગમગીન બની ગયા. હિન્દીના સુપ્રસિદ્ધ કવિ અગ્નિવેશ શુકલએ "અશફાક કી આખરી રાત" નામક એક હદય સ્પર્શી કાવ્ય લખ્યું છે. જેમાં ફાંસી પૂર્વેની અંતિમ અંતિમ રાત્રની અશફાકની મનોદશાનું અદભુત ચિત્રણ કરવામાં આવેલ છે. એ કાવ્યની કેટલીક પંક્તિઓ માણવા જેવી છે.

"जाऊँगा खाली हाथ मगर ये दर्द साथ ही जायेगा,
जाने किस दिन हिन्दोस्तान आज़ाद वतन कहलायेगा?

बिस्मिल हिन्दू हैं कहते हैं "फिर आऊँगा,फिर आऊँगा,
फिर आकर के ऐ भारत माँ तुझको आज़ाद कराऊँगा".

जी करता है मैं भी कह दूँ पर मजहब से बंध जाता हूँ,
मैं मुसलमान हूँ पुनर्जन्म की बात नहीं कर पाता हूँ;

हाँ खुदा अगर मिल गया कहीं अपनी झोली फैला दूँगा,
और जन्नत के बदले उससे यक पुनर्जन्म ही माँगूंगा."


કવિ અગ્નિવેશના આ કાવ્યમાં એક ક્રાંતિકારીની વ્યથા વ્યક્ત થાય છે. ભારતની આઝાદીનું સ્વપ્ન લઈને મૌતને ભેટવા જઈ રહેલા અશફાક કહે છે,

"અત્યંત દુઃખ સાથે હું ખાલી હાથે જાઉં છું. ભારત ક્યારે આઝાદ થશે એ તો મૌતની આ ક્ષણે મને ખબર નથી. મારો મિત્ર બિસ્મિલ કહે છે હું ભારતને આઝાદ કરવા હું પુનઃ જન્મ લઇ પાછો આવીશ. પણ ઇસ્લામ પુનઃ જન્મમાં માનતો નથી. એટલે મૃત્યુ પછી ઉપર મને ખુદા મળશે તો હું ઝોળી ફેલાવીને તેને વિનંતી  કરીશ કે હે ખુદા, મને જન્નતના બદલે એક ઔર જન્મ આપ, જેથી હું મારા દેશને આઝાદ કરાવી શકું"
આ જઝબાત એ યુગના ક્રાંતિકારીઓમાં સામાન્ય હતો. દેશ માટે મરવાની તેમની પ્રબળ તમન્ના દેશ માટે ગમેતે ખતરનાક કાર્ય કરવા તેમનેબળ આપતી. એવા મનોબળમાંથી જ કાકોરી કાંડનો જન્મ થયો હતો. કાકોરી કાંડની ઘટના પણ જાણવા જેવી છે.
"હિન્દોસ્તાન રીપબ્લીકન એસોસિએશન" ના સભ્યો સ્પષ્ટ માનતા હતા કે અસહકાર આંદોલન જેવા અહિંસક આંદોલન દ્વારા આઝાદીને મંઝીલ સુધી પહોચવું અશક્ય છે. પરિણામે હિંસક આંદોલન અનિવાર્ય છે. પણ એ માટે બંદુકો અને બોંબ જોઈએ. ૮ ઓગસ્ટ ૧૯૨૫ના રોજ શાહજહાંપુરમાં ક્રાંતિકારીઓની એક મીટીંગ મળી. લાંબી ચર્ચાને અંતે નાણા મેળવવવા સરકારી તિજોરી લુંટવાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું . ૯ ઓગસ્ટ ૧૯૨૫ના રોજ સરકારી તિજોરી લઈને જતી ૮ ડાઉન સહરાનપુર-લખનૌ પેસેન્જર ટ્રેન અટકાવીને તિજોરી લૂંટવાનું નક્કી થયું. રામ પ્રસાદ બિસ્મિલની નેતાગીરી નીચે અશફાક ઉલ્લાહ ખાન, રાજેન્દ્ર લાહડી, સચિન્દ્ર નાથ બક્ષી, ચંદ્ર શેખર આઝાદ, કેશબ ચક્રવર્તી, બનવારી લાલ, મુકુન્દ લાલ, મનમંથ નાથ ગુપ્તા અને મુરલી લાલના નામો નક્કી થયા.

યોજના મુજબ અશફાક ઉલ્લાહ, રાજેન્દ્ર લાહડી અને સચિન્દ્ર નાથ ત્રીજા વર્ગના ડબ્બામાં બેઠા. ચાર ક્રાંતિકારીઓ રામપ્રસાદ બિસ્મિલના નેતૃત્વ નીચે બીજા વર્ગના ડબ્બામાં બેઠા. કાકોરી રેલ્વે સ્ટેશનેથી નીકળી ટ્રેન જયારે કાકોરી અને આલમનગર વચ્ચેના જંગલમાંથી પસાર થઇ ત્યારે બીજા વર્ગ બેઠેલા રામપ્રસાદે સાંકળ ખેંચી.ગાડી ઉભી રહેતા જ એક ક્રાંતિકારી એ હવામા ગોળીબાર કરી, પેસેન્જરોને ગાડીમાંથી ઉતરવા મનાઈ કરી. તુરત રામપ્રસાદ ગાર્ડ પહોંચી ગયા. અને બંદુકની અણીએ ગાર્ડને ડબ્બામાંથી ઉતારી જમીનમાં ઉંધો સુવડાવી દીધો. આ પછી અશફાક ઉલ્લાહએ તિજોરી પાસે ઉભેલા પોલીસને ડબ્બામાંથી નીચે ઉતારી દીધો. એ પછી તિજોરી તોડી એક ચાદરમાં પોણા પાંચ હજાર રૂપિયા ભર્યા. અશફાકે કાર્ય પૂર્ણ થયાનો સંકેત આપવા પુનઃ હવામાં ગોળીબાર કર્યો. અને બધા ક્રાંતિકારીઓ એક સ્થાન પર એકત્ર થઈ ગયા. પછી આખી ટોળકી એન્જીનડ્રાયવર પાસે પહોંચી અને તેને ગાડી ચાલુ કરવા હુકમ કર્યો. આમ ગાડી પુનઃ ગતિમાં આવી. એ સાથે જ બધા ક્રાંતિકારીઓ રૂપિયા પોણા પાંચ હજારની લૂંટ કરી હવામાં ઓગળી ગયા.  

આ ઐતિહાસિક ઘટનાએ અગ્રેજ શાશનની ઊંઘ હરામ કરી દીધી. સરકારે ખુફિયા પોલીસના શ્રી હાર્ટનને સમગ્ર તપાસ સોંપી. સરકારનો જાપ્તો વધતા તમામ ક્રાંતિકારીઓ ભૂગર્ભમાં ચાલ્યા ગયા. ૧૯૨૫ના મેં માસમાં કાકોરી કાંડના ક્રાંતિકારીઓની ધરપકડનો દોર આરંભાયો. ઇ.સ ૧૯૨૬ના મેની ૨૧મી તારીખે લખનૌ કોર્ટમાં કેસ ચાલ્યો. ઈ.સ. ૧૯૨૭ના એપ્રિલની ૬ઠ્ઠી તારીખે સેશન જજે ચુકાદો આપ્યો. જેમાં રામ પ્રસાદ, અશફ્ક ઉલ્લાહ, રાજેન્દ્ર લહિડીને ફાંસીની સજા આપવામાં આવી. એ મુજબ ૧૯ ડીસેમ્બર ૧૯૨૭ના રોજ ફૈઝાબાદની જેલમાં અશફાક ઉલ્લાહ ખાનને ફાંસીની સજા આપવામાં આવી.

આજે આ ઘટનાને ૮૭ વર્ષ થયા. છતાં ક્રાંતિકારીઓની આ શહાદત આજે પણ આપણા રુવડા ઉભા કરી દે છે. એ બાબત જ તેમની શહાદતનું સાચું મુલ્ય વ્યક્ત કરે છે.

 

Saturday, November 1, 2014

 
 
એક ઐતિહાસિક તસ્વીર : ૧૯૭૪
 
 
 
 
 

ભાવનગરની શામળદાસ આર્ટસ .કોલેજના ઈતિહાસ વિષયના ૧૯૭૪ની  સાલના સ્નાતકો સાથે તેમના અધ્યાપકો ડૉ પી.જી.કોરટ, પ્રા. જે કે.જેઠવા, પ્રા. ઈજ્જત કુમાર ત્રિવેદી અને મહેમાન તરીકે ઉપસ્થિત રહેલા ડૉ.આર.કે ધારૈયા, પ્રોફેસર અને અધ્યક્ષ, ઈતિહાસ વિભાગ, ગુજરાત યુનિવર્સીટી, અમદાવાદ

Friday, October 31, 2014

પેશ ઈમામનું સ્થાન અને કાર્ય : ડો. મહેબૂબ દેસાઈ

દિલ્હીની જામા અર્થાત જુમ્મા મસ્જિતના પેશ ઈમામ સૈયદ અહેમદ બુખારીએ ૨૨ નવેમ્બેરના રોજ દસ્તરબંદીના કાર્યક્રમમાં પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાનને નિમંત્રણ આપ્યું. અને ભારતના વડા પ્રધાનને નિમંત્રણ ન આપ્યું. નિમંત્રણ ન આપવાનું કારણ આપતા પેશ ઈમામ શ્રી બુખારીએ કહ્યું,

"ભારતના મુસ્લિમોએ શ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદીને માફ કર્યા નથી"

આ ઘટના એક બુદ્ધિજીવી મુસ્લિમ તરીકે કોઈ પણ રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમને ખૂંચે તેવી છે. એનું વિશ્લેષણ અને અર્થઘટન અનિવાર્ય છે. ભારતનો મુસ્લિમ છેલ્લા પંદર વર્ષોમાં ભણતો, વિચારો અને પોતાની રીતે સ્વતંત્ર પણે નિર્ણય લેતા થયો છે. પરિણામે ઉપરોક્ત ઘટનાનું વિશ્લેષણ તે સમજશે અને સ્વીકારશે, તેની મને શ્રધ્ધા છે. 

સૌ પ્રથમ આપણે પેશ ઈમામના કાર્ય અને સ્થાન અંગે વિચાર કરીએ. ભારતની દરેક નાની મોટી મસ્જીતમાં પેશ ઈમામ હોય છે. તેમનું મુખ્ય કાર્ય મસ્જીતમાં નમાઝ પઢવા આવતા દરેક મુસ્લિમને પાંચ વકતની નમાઝ પઢાવવાનું છે. દરેક મુસ્લિમ મસ્જિતમાં પેશ ઈમામની પાછળ નમાઝ પઢે છે. એ સિવાય પેશ ઈમામ ઇસ્લામ ધર્મ અંગેની ધાર્મિક સમસ્યાઓનું મુસ્લિમોને નિરાકરણ આપે છે. જો મસ્જિમાં મદ્રેસો અર્થાત ઇસ્લામિક  શિક્ષણ આપતી સ્કુલ ચાલતી હોય તો તેમાં તે શિક્ષક તરીકે પણ કાર્ય કરતા હોય છે. ગુજરાતી ઉર્દૂ શબ્દ કોશમાં "પેશ ઈમામ" નો અર્થ આપતા કહેવામાં આવ્યું છે,

"નમાઝ પઢાવનાર. મસ્જિતમાં નમાઝ પઢાવનાર મૌલવી"

એ અર્થમાં "પેશ ઈમામ" એ કોઈ સમાજિક કે રાજકીય હોદ્દો ધરાવતા નથી. એ તો એક ધાર્મિક સ્થાન છે, જે માત્ર ઇસ્લામની નમાઝની ક્રિયા અને ઇસ્લામના નિયમોના અર્થઘટન સાથે જ જોડાયેલ છે. ભારતની દરેક મસ્જિતમાં પેશ ઈમામની નિયુક્તિ કરવામાં આવે છે. અને તેનો પગાર જે તે મસ્જીતના વહીવટકર્તા નક્કી કરે છે. અર્થાત પેશ ઈમામનું પદ એક નોકરી કરનાર વહીવટી સેવક જેવું જ છે. દર છ માસે મસ્જીતોના પેશ ઈમામ બદલાતા હોવામાં અનેક દ્રષ્ટાંતો ભારતની અનેક મસ્જિતમાં સાધારણ છે. ટૂંકમાં રાજા-મહારાજ , અમીરો-સરદારો કે સુલતાનો જેમ પેશ ઈમામનું પદ કે સ્થાન વંશપરંપરાગત નથી.

 હવે પેશ ઈમામ શ્રી બુખારી સાહેબે ૨૨ નવેમ્બરે યોજેલ "દસ્તરબંદી" કાર્યક્રમની વાત કરીએ. "દસ્તરબંદી" શબ્દ દસ્તર અને બંદી શબ્દના જોડાણથી બન્યો છે. દસ્તર એટલે પાઘડી. બંદી એટલે બાંધવું. પાઘંડી બાંધવાના કાર્યક્રમને "દસ્તરબંદી" જશન-ઉત્સવ કહેવામાં આવે છે. ગુજરાતી-ઉર્દી શબ્દ કોશમાં "દસ્તરબંદી" શબ્દનો અર્થ આપતા કહેવામાં આવ્યું છે,

"૧. મુસ્લિમ અમીરો, સુલતાનો  અને સરદારોની એક પ્રથા, કે જેમાં જીવિત કે મૃતક અમીર, સુલતાન કે સરદાર પોતાના મોટા પુત્રને પાઘડી બાંધી તેનો વારસદાર જાહેર કરે છે.

૨.  ઇસ્લામ અંગેનું શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓ કે મદ્રેસામાંથી શિક્ષણ મેળવતા વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષણ પૂર્ણ થતા તેમને પ્રમાણિત કરતા પાઘડી બાંધવામાં આવે છે. તે ક્રિયાને પણ "દસ્તરબંદી" જશન કહેવામાં આવે છે.

એ અર્થમાં પેશ ઈમામનું પદ સેવક સ્વરૂપનું છે. તે ધાર્મિક સ્થાન છે અને વંશપરંપરાગ નથી.

પેશ ઈમામનું પદ કયારેય કોઈ યુગમાં વંશપરંપરાગ રહ્યું નથી. દરેક મસ્જિતોમાં નિયુક્ત થતા પેશ ઈમામો પગારદાર સેવકો જ હોય છે. મસ્જિતના ટ્રસ્ટીઓ કે વહીવટકર્તાઓ તેમનો પગાર નક્કી કરે છે. પેશ ઈમામનું સ્થાન કાયમી પણ નથી હોતું. અલબત્ત તેમની ગરીમાને ધ્યાનમાં રાખી મુસ્લિમ સમાજ તેમને માન આપે છે. એવા સંજોગોમાં કોઈ પેશ ઈમામ પોતાન પુત્રને પેશ ઈમામી સોંપવા "દસ્તરબંદી" કાર્યક્રમ યોજે તો તે તેની અંગત બાબત છે. કારણ કે એવા

"દસ્તરબંદી" કાર્યક્રમને ન તો કોઈ ઇસ્લામિક નિયમનું કે વારસાગત પરંપરાનું બળ છે, ન કોઈ આધાર. ન તે કોઈ આમ મુસ્લિમ સમાજનો જાહેર કાર્યક્રમ છે. ન કોઈ ઇસ્લામી કાર્યક્રમ છે. તે તો એક મસ્જીતના પેશ ઈમામનો અંગત કાર્યક્રમ છે.

આવા કાર્યક્રમમાં કોને બોલાવવા અને કોને ન બોલાવવા એ કાર્યક્રમના આયોજક પર નિર્ભર છે. પણ એ માટે ભારતના મુસ્લિમોને આગળ ધરી પોતાના અંગત વિચારો પ્રસરાવવા એ યોગ્ય નથી. "ભારતના મુસ્લિમોએ શ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદીને માફ કર્યા નથી" એ વિધાન દ્વારા ભારતના મુસ્લિમોના ખભા પર બંદુક રાખી ફોડવાની પેશ ઈમામ શ્રી બુખારીની નીતિ સાચ્ચે જ દુખદ છે. એમા કયાંય ઇસ્લામની આધ્યત્મિકતા નથી. એ તો નર્યું રાજકીય વિધાન છે. જે તેમના કાર્યક્ષેત્રમાં આવતું નથી. વળી, ભારતના મુસ્લિમોએ શ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદીને માફ કર્યા છે કે નહિ, એ તપાસવાની પારાશીશી પેશ ઈમામ શ્રી બુખારી સાહેબ પાસે નથી. આમ છતાં વારવાર મુસ્લીમોના રાહબર બનવાનો પ્રયાસ કરનાર પેશ ઈમામ શ્રી બુખારી સાહેબે પોતાના સ્થાન અને તેની માર્યદાને પામી લેવા જોઈએ. વળી, "દસ્તરબંદી" કાર્યક્રમએ તેમનો અંગત કૌટુંબિક કાર્યક્રમ હોવા છતાં એક રાષ્ટ્રવાદી મુસ્લિમ તરીકે ભારતના વડા પ્રધાનની અન્ય રાષ્ટ્રના વડા પ્રધાન સામે જાહેરમાં અવગણા કરવાનું કૃત્ય કોઈ પણ હિંદુ કે મુસ્લિમ ભારતીય સાંખી ન લે. વડા પ્રધાન ગમે તે પક્ષના હોય પણ જયારે તે ભારતના વડા પ્રધાન તરીકે બેઠા હોય ત્યારે તેમનું માન સન્માન એ રાષ્ટ્રનું માન સન્માન છે. એટલી સાદી સમજ કોઈ પણ ભારતીયમાં હોય તે સ્વભાવિક છે. પણ પેશ ઈમામ શ્રી બુખારી સાહેબ આ સાદી સમજથી આજે પણ કોશો દૂર લાગે છે.  

 

Monday, October 27, 2014

સ્વચ્છતા અભિયાન અને ઇસ્લામ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ

ભારતના વડા પ્રધાન મા. નરેન્દ્રભાઈ મોદીએ ગાંધીજીના સ્વચ્છતાના આદર્શને સમગ્ર ભારતમાં અમલી બનાવી "સ્વચ્છ ભારત અભિયાન" શરુ કરેલ છે. સ્વચ્છતા એ સમગ્ર માનવજાતની અનિવાર્યતા છે. સ્વચ્છ ગામ, શહેર, રાજય અને રાષ્ટ્રને સુંદર અને સ્વસ્થ રાખવા જરૂરી છે. મોટાભાગના રોગોનું ઉગમસ્થાન અસ્વચ્છતા છે. એજ રીતે  તંદુરસ્ત અને સ્વસ્થ સમાજના સર્જન માટે સ્વચ્છતા અતિ આવશ્યક લક્ષણ છે. સમાજ સુધારક અપ્પા પટવર્ધનએ ૧૯૬૧માં સફાઈ દર્શન માસિકમાં લખ્યું છે,

"પાયખાન સાફ કરાવવાની પ્રથા પાછળ આપણી સવર્ણોની આળસ, દંભ અને પાખંડ છુપાયેલા છે. તેને નિર્મૂળ કરવા માટે જરૂરી છે આપણે નિયમિત રીતે ઓછામાં ઓછી પંદર મીનીટ આપણું ધાર્મિક કર્તવ્ય સમજીને કઈને કઈ સફાઈ કાર્ય કરતા રહીએ, તો પાયખાન સફાઈની સમસ્ય આપોઆપ ઉકેલાઈ જશે" 

ગાંધીજી સ્વચ્છતાના અતિ આગ્રહી હતા. પોતાની આસપાસની  સ્વચ્છતાનું તેઓ ખાસ ખ્યાલ રાખતા. વળી,  પોતાનું પાયખાનું પોતે સાફ કરવાનો આગ્રહ રાખતા અને કરતા પણ ખરા. કારણ કે ગાંધીજી માનતા કે સ્વછતા એજ પવિત્રતા છે. ગાંધીજી એ વાતને સમજાવતા લખે છે, 

"કોઈ પણ મ્યુનિસિપલિટી કેવળ કર નાખીને કે પગારદાર માણસો રાખીને સ્વચ્છતા અને ગીચતાના સવાલને પહોંચી ન શકે. આ મહત્વનો સુધારો તવંગર અને ગરીબ બનેના પુરેપુરા અને મરજિયાત સહકારથી જ થઇ શકે"

"પવિત્રતા પછી તુરત સ્વચ્છતાનું સ્થાન છે. જેમ આપણું મન અશુદ્ધ હોય તો આપણે ઈશ્વરના આશીર્વાદ ન પામી શકીએ તેમ શરીર અશુદ્ધ હોય તો પણ ન પામી શકીએ. સ્વચ્છ શરીર અસ્વચ્છ શહેરમાં ન શકે"

ગાંધીજીની આ વાતમાં ઇસ્લામનો એક અમુલ્ય "વઝુ" નો  સિધ્ધાંત સમાયેલો છે. અપવિત્ર શરીર પ્રાર્થના કે નમાઝ માટે યોગ્ય નથી હોતું. માટે જ ઇસ્લામમાં વઝું અર્થાત નમાઝ પૂર્વે શારીરિક રીતે શુદ્ધ થવાની ક્રિયા ફરજીયાત પણે સ્વીકારવામાં આવેલ છે. નમાઝ પહેલા દરેક મુસ્લિમ વઝું કરે છે. જેમાં પાણી દ્વારા માથું, મો, નાક, કાન, હાથ અને પગ ધોવામાં અર્થાત સાફ કરવામાં આવે છે. અને પછી મસ્જીતમાં નમાઝ પઢી  શકાય છે. એજ રીતે  ઇસ્લામના પવિત્ર સ્થાન જેમ કે દરગાહ કે મસ્જીતમાં પ્રવેશવા માટે પણ વઝુ દ્વારા શરીરને શુદ્ધ કરી તેમાં પ્રવેશવા પર ભાર મુકવામાં આવેલ છે.

 ઇસ્લામે પોતાના અનુયાયીઓ માટે સ્વચ્છ અને પવિત્ર રહેવાની ખાસ હિદાયત આપેલ છે. હઝરત મહંમદ સાહેબ (સ.અ.વ.)એ ફરમાવ્યું છે,

"ગંદા લોકો ખુદાના ખરાબ બંદા છે"
 
"હઝરત ઈમામ સાદીકે પણ કહ્યું છે,

"હંમેશા સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરો"

ઇસ્લામમાં જુમ્મા એટલે કે શુક્રવારની નમાઝનું વિશેષ મહત્વ છે. તે દિવસે મોમીન શરીર અને મનથી પવિત્ર થઈ, સ્વચ્છ કપડા ધારણ કરી નમાઝ અદા કરવા જાય છે. હઝરત ઈમામ કાઝમી કહે છે,

"નિયમિત સ્નાન શરીરને સુંદર અને તંદુરસ્ત બનાવે છે"

"દર શુક્રવારે નખ કાપવાથી રક્તપિત, દીવાનાપણું અને અંધાપાથી બચી શકાય છે"

એક હદીસમાં લખ્યું છે,

"લાંબા નખ નીચે શૈતાન ઊંઘે છે"

આ થઈ માનવીના શરીરની શુધ્ધતા અને સ્વચ્છતાની વાત. જેમ એક શિક્ષિત માનવી અનેક  માનવીઓને શિક્ષિત બનાવે છે, તેમ એક સ્વચ્છ માનવીએ સમગ્ર સમાજને સ્વચ્છ બનાવે છે. ઇસ્લામમાં ઘર, સમાજ અને રાષ્ટ્રને સ્વચ્છ રાખવા માટે પણ ઠેર ઠેર આદેશો આપવામાં આવ્યા  છે. હઝરત અલી આ અંગે ફરમાવે છે,

"તમારા ઘરમાંથી જાળા દૂર કરો. કારણ કે તે ગરીબીનું નહિ, ગંદગીનું કારણ છે"

ગરીબાઈ અને ગંદગી બંને ભિન્ન બાબતો છે. માનવી ગરીબ હોય તો વસ્ત્રો ફાટેલા કે થીગડાં વાળા ધારણ કરે તેમાં કોઈ શરમ નથી. પણ એ વસ્ત્રો ગંદા, મેલા અને વાસ મારતા હોય તો તે વ્યક્તિની ગંદા રહેવાની પ્રકૃતિ કે સ્વભાવ દર્શાવે છે. હઝરત મહંમદ સાહેબ હંમેશા સાદા જાડા અને સીવ્યા વગરના વસ્ત્રો પહેરતા. પણ તેમના વસ્ત્રો હંમેશા સ્વચ્છ અને સુઘડ રહેતા. સ્વછતા સુઘડતાને પોષે છે. આપણા ઘર, ગલી મહોલ્લો કે શહેરના માર્ગો સ્વચ્છ હશે તો આપોઆપ સુઘડ પણ લાગશે.

હઝરત અલી આગળ કહે છે,

"રાત્રે ઘરમાં કચરો ન રહેવા દો. પ્રદુષણને ગંદવાડ શયતાનનું ઘર છે"

હઝરત મહંમદ સાહેબ ફરમાવે છે,

"ઘરમાં મેલા કપડાં અને ચીકણા વાસણો રાખી ન મુકો, કેમ કે તે શૈતાનની નિશાની છે"

"ઘર સ્વચ્છ રાખવાથી રોઝીમાં બરકત થાય છે"

હઝરત મહંમદ સાહેબ તો ત્યાં સુધી ફરમાવે છે કે

"મઝહબ-એ-ઇસ્લામનો પાયો જ સ્વચ્છતા છે"

"ઇસ્લામ એ નિર્મળ મઝહબ છે. હંમેશા સ્વચ્છ રહેવાનો પ્રયાસ કરો. કારણ કે સ્વચ્છ લોકો જન્નત (સ્વર્ગ)માં જશે"


સ્વચ્છતાનો આ મહિમા દરેક ધર્મ અને સમાજમાં સર્વસામાન્ય છે. હિંદુ ધર્મ પણ સ્વચ્છતાનો અતિ આગ્રહી છે. સ્વામીનારયણ સંપ્રદાયના સ્થાપક પ.પૂ. સ્વામી સહજાનંદ જીએ પણ વ્યસન મુક્તિ અને સ્વચ્છતા પર વિશેષ ભાર મુક્યો હતો. ટુંકમાં સ્વચ્છતા એ સમાજ અને ધર્મનો પાયો છે. તેની અવગણના જીવનની ઉપેક્ષા સમાન છે.