Thursday, October 19, 2017

શૈતાનને હંમેશા કાંકરી મારો : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ


હજયાત્રાએથી પરત આવનાર સ્વજનોને હમણાં મળવાનું થયું. બધા શૈતાનને ઘણી મુશકેલી કાંકરી માર્યાની ઘટનાને વ્યથિત મને વ્યક્ત કરતા હતા. કારણ કે શૈતાનને કાંકરી મારવાની ક્રિયા હજની મુશ્કલે ક્રિયાઓ માની એક છે. જો કે હવે તો શૈતાનને કાંકરી મારવાના સ્થાને ચાર પાંચ માળનું મોટું  બિલ્ડીંગ બનાવી નાખવામાં આવ્યું છે. છતાં આજે પણ એટલી જ ભીડ અને અવ્યવસ્થા જોવા મળે છે. અલબત્ત તેમાં ત્યાના વ્યવસ્થા તંત્રનો કોઈ દોષ નથી. પણ હજયાત્રોની કાંકરી મારવાની ક્રિયા જલ્દી પૂર્ણ કરવાની વૃત્તિ જવાબદાર છે. વળી, સૌ હજયાત્રીઓ ગાડરિયા પ્રવાહમાં તણાય છે. કોઈ લીફ્ટ પકડીને છેક ઉપરના માળે જવાની કોશિશ કરતુ નથી એટલે એક જ સ્થાન પર માનવ ભીડ અવ્યવસ્થા સર્જે છે. અને એટલે જ મોટાભાગના હજયાત્રીઓ કાંકરી મારવાની ક્રિયાની વાત નીકળે એટલે અવશ્ય કહે,
બહુ મુશ્કેલીથી શૈતાનને કાંકરી મારી.
હજયાત્રાની શૈતાનને કાંકરી મારવાની ક્રિયામા એક અદભૂત જીવન બોધ રહેલો છે. આજે તેની થોડી વાત કરાવી છે.
હજયાત્રા દરમિયાન મીનામાં ઇબ્લીસ નામના શૈતાનને કાંકરી મારવાની ક્રિયા હજયાત્રીઓને ફરજીયાત કરવાની હોય છે. જો કે એ માત્ર એક હજની ક્રિયા નથી. તેની પાછળનો ઉદેશ જીવનમાં પણ મુલ્યો જાળવવાની પ્રતિજ્ઞા છે. શૈતાન એટલે અનૈતિક માર્ગે દોરનાર તત્વો. અસત્ય, અધર્મ, અસામાજિકતા અને અનૈતિકતા તરફ માનવીને દોરી જનાર વ્યક્તિ કે સંજોગો. આ તમામ શૈતાની તત્વો છે. તેને કાંકરી મારવી, તેનો ત્યાગ કરવો, તેનો જીવન વ્યવહારમાં તિરસ્કાર કરવો એટલે શૈતાનને કાંકરી મારવી. ઇસ્લામમાં શૈતાનથી દૂર રહેવાની પ્રેરણા આપનાર હઝરત ઈબ્રાહીમની કથા સાથે શૈતાનને કાંકરી મારવાની કથા સંકળાયેલી છે. પોતાન વહાલા પુત્ર ઈસ્માઈલની ખુદાના આદેશ મુજબ કુરબાની કરવા હઝરત ઈબ્રાહીમ તૈયાર થઈ ગયા. અને પુત્રને લઇ ઉજડ જંગલ તરફ પ્રયાણ કર્યું. ત્યારે ખુદાના આદેશથી તેમને ચલિત કરવા શૈતાને પ્રયાસો આરંભ્યા. સૌ પ્રથમ શૈતાન હઝરત ઈબ્રાહીમના પત્ની હઝરત હાજરા પાસે ગયો અને તેમને કહ્યું,
હઝરત હાજરા, તમને ખબર છે તમારા પતિ તમારા પુત્ર ઈસ્માઈલને શા માટે તેમની સાથે લઇ ગયા છે ?
હઝરત હાજરાએ ફરમાવ્યું,
કઈંક કામ અર્થે લઇ ગયા હશે.
હઝરત હાજરા, તમે ઘણા ભોળા છો. તમને ખબર નથી તમારા પતિ પુત્ર ઈસ્માઈલને ખુદના નામે કુરબાન કરવા લઇ ગયા છે.
હઝરત હજરાએ એક નજર શૈતાનની શરારત ભરી આંખો સામે કરી, પછી ફરમાવ્યું,
મારા પતિ ખુદના પ્યારા પયગંબર છે. ખુદની આજ્ઞાનું પાલન કરવા તેઓ હંમેશા તત્પર રહે છે. એટલે ખુદાનો આદેશ હઝરત ઈસ્માઈલને કુરબાન કરવાનો હશે, તો તેનું તેઓ અવશ્ય પાલન કરશે. તેમની એ ઈબાદતમા હૂં તેમની સાથે છું.
શૈતાન ઇબ્લીસ સમજી ગયો કે હઝરત હાજરાને બહેકાવવા મુશકેલ છે એટલે તે પુત્ર ઈસ્માઈલ પાસે પહોંચી ગયો.
ઈસ્માઈલ, તમને ખબર છે તમારા પિતા તમને ક્યાં લઇ જાય છે ?
હઝરત ઈસ્માઈલે ફરમાવ્યું,
મારા વાલિદ સાહેબ (પિતા) ખુદાના પ્યારા પયગંબર છે. તેઓ જે કરશે તે ખુદાના આદેશ મુજબ જ કરશે.
અરે પણ, તે તમારી કુરબાની કરવા તમને લઇ જઈ રહ્યા છે.
એ સત્ય હોય તો પણ તેમાં ખુદાનો આદેશ હશે. ખુદના આદેશ મુજબ કુરબાન થાવનું મને ગમશે.
અહિયાં પણ શૈતાન ઇબ્લીસ ફાવ્યો નહી. એટલે અંતે તેણે હઝરત ઈબ્રાહીમને બહેકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
હે ઈબ્રાહીમ, તમે ગાંડા થઈ ગયા છો. સ્વપ્ના તો સાચા હોતા હશે ! અને એવા સ્વપ્નના આધારે એકના એક માસુમ પુત્રની કુરબાની કરાતી હશે ?
પણ હઝરત ઈબ્રાહીમ તો પ્રથમથી જ સમજી ચૂક્યા હતા કે ખુદના આદેશની અવગણના કરવા સમજાવવા આવનાર શૈતાન ઇબ્લીસ છે. એટલે શૈતાન ઇબ્લીસ વધુ કઈ કહે તે પહેલા જ હઝરત ઈબ્રાહીમ બોલી ઉઠ્યા,
આને કાંકરા મારી ભગાડો. આ શૈતાન છે.
પિતાના આવા ઉદગારો સાંભળી સાથે ચાલી રહેલ પુત્ર ઇસ્લામાઈલે પણ શૈતાનને કાંકરીઓ મારવા માંડી. બંને પિતા પુત્રએ શૈતાનને સાત સાત કાનાક્રીઓ મારી તે સ્થળને જમ્રતુલ સાગર અર્થાત નાનો શૌતન કહે છે. એ પછી જમ્રતુલ બોસ્તા (વચલો શૈતાન) અને જમ્રતુલ અલઅક્બા (મોટો શૈતાન)ને પણ પિતા પુત્રએ કાંકરીઓ મારી. પરિણામે શૈતાન નાસી ગયો.
હઝરત ઈબ્રાહીમને ખુદના આદેશથી ચલિત કરવા પ્રયાસ કરનાર શૈતાન આજે પણ સક્રિય છે. આજે પણ અનેક સ્વરૂપે, અનેક સંજોગોમાં જીવનના દરેક માર્ગ પર ડગલે ને પગલે શૈતાન આપણને અનૈતિક, અધાર્મિક અને અસામાજિક માર્ગે દોરવા સતત પ્રયત્ન કરી રહેલ છે. એ શૈતાનને સંયમ, સબ્ર અને શાંતિની કાંકરી મારી આપણાથી દૂર રાખવાની જરુર છે. ખુદા આપણને સૌને એવા થી દૂર રાખવા સંયમ અને ઈબાદતની પરવળ કાંકરીઓ અત્તા (પ્રદાન) કરે એ જ દુવા – આમીન.



Saturday, October 14, 2017

યુરોપના મુસ્લિમોની કોમી સદભાવના : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ


છેલ્લા ૨૮ દિવસથી યુરોપના ચાર દેશોની સફર પર હતો. સ્પેન, ફ્રાંસ, ઇટલી અને ગ્રીસના મુખ્ય શહેરો અનુક્રમે બાર્સોલીના,પેરીસ, રોમ અને અથેન્સના ભારતીઓ અને મુસ્લિમો અને તેમની સભ્યતા તેમજ સંસ્કૃતિનો અભ્યાસ કરવાની તક સાંપડી છે. સ્પેનની રાજધાની બાર્સોલીનામા બંગાળી, બાંગ્લાદેશી અને પાકિસ્તાની મુસ્લિમો મોટી સંખ્યામાં છે. બાર્સોલીનાના એક કન્ઝ્યુમર સ્ટોરમા કફની લેંઘાના ભારતીય પોશાકમાં પ્રવેશ્યો ત્યારે મને ખબર ન હતી કે મારું આવું સ્વાગત થશે. સ્ટોરના કાઉન્ટર પર બેઠેલ એક શ્યામ વર્ણના વ્યક્તિએ મને નમસ્તે થી આવકાર્યો. પારકા પરદેશમાં પોતાના દેશનો શબ્દ ખુબ મીઠો લાગ્યો. મેં પણ તેમને નમસ્તે કહ્યું. એટલે તેમણે મને પહેલો પ્રશ્ન પૂછ્યો.
ઇન્ડિયા ?
જી હાં તેણે કહ્યું, મેં પાકિસ્તાની હૂં. મેરા નામ સરફરાઝ હૈ
આપ મુસ્લિમ હો ?
જી હાં અને તેમણે મને તૂરત ઇસ્લામી અભિવાદન કરતા કર્યું.
અસ્સ્લામુ અલયકુમ મેં ઉત્તર વળતા કહ્યું  વા આલેકુમ સલામ.
પરિચય વધારે કેળવતા તે બોલી ઉઠ્યા,
આપ તો કલમે કે શરીક હો. હમારે ભાઈ હો. યે પોલિટીકસ વાલોને હંમે અલગ કર રખા હૈ. વરના હમ તો એક હી થે એમ કહી ઇસ્લામી તહેજીબ મુજબ તેમણે મારી સાથે મુસફો (હાથ મેળવ્યો) કર્યો.
કલમે કે શરીક અર્થાત દરેક મુસ્લિમને પાંચ કલમા મોઢે હોય છે. કલમા-એ- તયબાહ,
કલમા-એ-શાહદાત, કલમા-એ-તમજિદ, કલમા-એ- તવાહીદ અને કલમા-એ- રદ્દ્કુફ્ર. આ કલમાઓમાં  
ખુદાની ઈબાદત અને ખુદાની પનાહમા હંમેશા રહેવાની પ્રતિબધ્ધતા છે. ટુકમાં પાંચ કલમા એ વિશ્વના દરેક મુસ્લિમની ઓળખ કેહવાય છે. મેં સરફરાઝની દુકાનમાંથી થોડી વસ્તુઓ ખરીદી અને પેમેન્ટ કરવા કાઉન્ટર પર આવ્યો. મેં તેમને યુરો આપ્યા. તે સરફરાઝે લીધા. પણ બીલ સાથે એક મોટી ચોકલેટ મારા હાથમાં મુકતા સરફરાઝભાઈ બોલ્યા,
યે ભારત ઔર પાકિસ્તાનકી મોહબ્બત કે નામ આપ કો મેરી ઔર સે તોહફા
આવો જ એક કિસ્સો બન્યો રોમના શહેર એથેન્સમા. યુરોપના બધા દેશોમાં એથેન્સની ગણના ગરીબ દેશ તરીકે થાય છે. એટલે અહિયાંની બજારમાં છેતરપીંડી અને પાકીટમારથી બચવાની સુચના પ્રવાસીઓને ખાસ આપવામાં આવે છે. અમને પણ તેનો અનુભવ એક ટેક્ષી ડ્રાયવરે કરાવ્યો હતો. ટેક્ષીમાં બેઠા કે તુરત મીટરે ૨૦ યુરો બતાવી દીધા. એટલે અમે ટેક્ષીમાંથી ઉતારી ગયા. પણ તેનાથી  સાવ વિપરીત બીજો અનુભવ હતો.
એથેન્સમાં બીજા દિવસે અમે એક ટેક્ષીમાં બેઠા. તેના યુવાન ડ્રાયવરના ચહેરા પર દાઢી હતી. ડેસ બોર્ડ પર એક તસ્બી (માળા) પડી હતી. મેં તેને સહજતાથી અંગ્રેજીમા પૂછ્યું,
આપનું નામ શું છે ? અને તે બોલ્યો, અલતાફ, મેં પાકિસ્તાની હું
મેં કહ્યું, મેં હિન્દુસ્થાની મુસલમાન હું અને તે મારી વાત સાંભળી ખુશ થતા બોલ્યો,
અસ્સલામો અલયકુમ. આપ સે મિલકર દિલ ખુશ હો ગયા. હિન્દુસ્તાની પાકિસ્તાની ભાઈ ભાઈ.”
ફિર ભી પાકિસ્તાન ભારત કો અપના દુશ્મન કોઈ માનતા હૈ મેં થોડા વ્યંગમાં પૂછ્યું.
તેણે રાહત ઇન્દોરીના શેરની બે કડી બોલતા કહ્યું,
એ સિયાસત (રાજકારણ) હૈ,
છોડો ઈસે
ચલો ઇશ્ક કરે
અને અમે બંને હસી પડ્યા. નમાઝનો સમય થતા તેણે મને પૂછ્યું
જનાબ ઝોહર (બપોરની નમાઝ) કા વકત હો ગયા હૈ. નમાઝ પઢ લેંગે ?
મેં કહ્યું ઇન્શાલ્લાહ અને તે મને એક મસ્જીતમાં લઇ ગયો. અને અમે બંનેએ ઝોહર અર્થાત બપોરની નમાઝ એક સાથે પઢી. સાંજે ટેક્ષી છોડતા સમયે મેં તેને પૂછ્યું.
કિતને યુરો હુએ ?”
ભાઈ સે પૈસે તો નહિ લિયા કરતે. પર ધોડા ઘાસ સે દોસ્તી કરેગા તો ખાયગ કયા ?  વેસે તો ૬૦ યુરો હોતે હૈ આપ મુઝે સિર્ફ વીસ દે દીજીએ. ઔર આપ મેરા નંબર નોટ કરલે આપકો એરપોર્ટ છોડ ને મેં હી આઉંગા. ઔર ઉસ કે મેં આપસે પૈસે નહિ લૂંગા
હૂં તેના નૂરાની ચહેરા પરની દાઢીમા છુપાયેલ ઈમાનદાર મુસ્લિમને જોઈ રહ્યો હતો.
અને છેલ્લે પેરીસના એફિલ ટાવર ઉપર જવાની લાઈનમાં હું ઉભો હતો. મારી આગળ એક યુવાન તેની પત્ની અને બાળકો સાથે ઉભો હતો. એ બંને હિન્દીમાં વાત કરતા હતા. એ હૂં સાંભળી ગયો. અને મેં સહજતાથી પૂછ્યું,
ઇન્ડિયન ? તેણે સસ્મિત કહ્યું, હા, હમ ઉત્તર પ્રદેશ સે હૈ. આપ ?’
મેં ગુજરાત સે હૂં’
તેનો હિંદી ભાષાનો લહેજો ઉતર પ્રદેશના મુસ્લિમ જેવો મને લાગ્યો. એટલે મેં પૂછ્યું,
આપ મુસ્લિમ હો ?
હા દુવા સલામ પછી મેં પૂછ્યું,
પેરીસ મેં કિતને સાલો સે હો ?’
પંદરા સાલ હો ગએ
કૈસા લગતા હૈ પેરીસ ?
અને તેનો જવાબ હતો.
સારે જહાં સે અચ્છા હિન્દોસ્તાં હમારા
અને હૂં એક હિન્દુસ્તાની મુસ્લિમના પંદર વર્ષ પછી પણ અકબંધ રહેલા વતન પ્રેમને તાકી રહ્યો.





Monday, September 25, 2017

પેરીસની ગ્રાંડ મસ્જિત : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ



૧૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭ના રોજ મને પેરીસની ગ્રાંડ મસ્જિતની મુલાકાત લેવાની તક સાંપડી. ફ્રાંસમા ૮૩ થી ૮૮ ટકા લોકો કેથોલિક સંપ્રદાયના છે. જયારે ૫ થી ૧૦ ટકા મુસ્લિમો છે. આમ છતાં ગ્રાંડ મસ્જિતનું સર્જન પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ પછી ફ્રાંસની સરકારે ભાઈચારાના પ્રતીક સમું કર્યું છે. એ સાચ્ચે નોંધપાત્ર બાબત છે. તેનું કારણ પણ જાણવા જેવું છે. પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ (૧૯૧૪-૧૯૧૮) સમયે ફ્રાંસના એક લાખ મુસ્લિમ સિપાઈઓ જર્મની સામેના યુદ્ધમા શહીદ થયા હતા. તેમની દેશ ભક્તિ અને શહાદતની યાદમાં ૧૯૨૨ થી ૧૯૨૬ દરમિયાન પેરિસના ડુ પુઈત્સ ડી ઈર્મીર્ત વિસ્તારમાં એક ભવ્ય મસ્જિતનું સર્જન કરવાનો આરંભ થયો હતો. ફ્રાંસ અને મુસ્લિમ મૈત્રીના પ્રતિક સમી આ મસ્જિત ઇસ્લામના અનુયાયીઓની જે દેશમાં રહેતા હોય તેની વફાદારીના પ્રતિક સમી છે. પ્રથમ વિશ્વ યુધ્ધમાં જર્મની સામે લડતા શહીદ થયેલા ફ્રાંસના એક લાખ મુસ્લિમોની યાદમાં ફ્રાંસ સરકારે આ મસ્જિતનું સર્જન હાથ ધર્યું હતું. આજે એ મસ્જિત પેરીસની સૌથી મોટી, ભવ્ય અને સ્થાપત્ય કલાના અદભુદ નમુના સમી છે. ૪૫૦ ઉત્તર આફ્રિકન શિલ્પીઓ અને કલાકારો દ્વારા તેનું સર્જન થયું છે. તેનું સ્થાપત્ય મૂર્શી શૈલીનું છે.તેનો એક માત્ર મિનારો ૩૩ મીટર ઊંચાં છે. મસ્જિતનું ઉદઘાટન અર્થાત પ્રથમ નમાઝ ૧૫ જુલાઈ ૧૯૨૬ના રોજ અલ્જેરિયાના સૂફી સંત અહેમદ અલ અલવી (૧૮૯૬-૧૯૩૪) દ્વારા નમાઝ પઢાવીને થયું હતું.  એ સમયે ફ્રાંસના પ્રમુખ પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. અને એ દિવસે પેરિસના કાઉન્સિલર શ્રી પોઉલ ફ્લેઉરોટએ પ્રજાને સંદેશ આપતા કહ્યું હતું,
૧૯૧૪મા પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધથી અલિપ્ત રહેવા ફ્રાંસે ઘણાં પ્રયાસો કર્યા હતા. છતાં તેને યુધ્ધમાં હોમી દેવામાં આવ્યું. અને તેના પર અન્યાયિક હુમલો કરવામા આવ્યો. એવા કપરા સમયે ફ્રાંસે પ્રજાને યુદ્ધનો સામનો કરવા અપીલ કરી. ત્યારે આફ્રિકન વિભાગના તમામ મુસ્લિમો દેશ પર આવી પડેલ આફતનો સામનો કરવા તૈયાર થઈ ગયા હતા. અને યુદ્ધમા એક લાખ જેટલા મુસ્લોમો દેશ માટે શહીદ થયા. એ ઘટના તેમની દેશ ભક્તિનું પ્રમાણ છે. તેની યાદ આ મસ્જિત હંમેશા કરાવતી રહેશે.

મસ્જિતના બાંધકામનો આરંભ થયો ત્યારે તુર્કીસ્તાનના ખલીફા સુલતાન અબ્દુલ હમીદએ ફ્રાંસની સરકારને અભિનંદન આપતા, ફ્રાંસમા ધાર્મિક અને સંસ્કારીક ઇસ્લામિક સંગઠનની સ્થાપના કરવાનું સુચન કર્યું હતું. અને તેમણે ફ્રાંસ સરકારને ભલામણ કરતા કહ્યું હતું કે,
ફ્રાંસના શહેર પેરિસમાં એક એવી મુસ્લિમ સંસ્થાનું સર્જન થવું જોઈએ જે માત્ર ફ્રાંસની પ્રજા માટે જ નહી પણ સમગ્ર વિશ્વ માટે નમુના રૂપ બને રહે.

તેના પરિપક રૂપે ૨૯ જુન ૧૯૨૦ના પાર્લામેન્ટની બેઠકમા ફ્રાંસની સરકારે પેરિસમાં મુસ્લિમ ઇન્સ્ટીટયુટનું સર્જન નામક બીલ પસાર કર્યું હતું. પાર્લામેન્ટના સભ્ય એન્ડોરડ હેરિઓટએ અંગે કહ્યું છે,
“પેરિસમાં મુસ્લિમ ઇન્સ્ટીટયુટના સર્જનને અમે સૌ આવકારીએ છીએ. તે માત્ર ઇસ્લામિક ઈબાદતનું સ્થાન ન બની રહેતા, એરેબીક ગ્રંથાલય, શિક્ષણ, સંસ્કારોનું જતન કરતી સંસ્થા બની રહે, તે જ તેના સર્જનનો સાચો ઉદેશ છે. કારણ કે તે એક લાખ મુસ્લિમોની શહાદતનું પ્રતિક છે.”

આમ પેરીસની મસ્જિત સાથે એક મુસ્લિમ સંસ્થાના સર્જનના પણ બીજ વવાયા. આજે આ મસ્જિત માત્ર ઈબાદત કરવાનું કે નમાઝ પઢવાનું માત્ર સ્થાન નથી. પણ ત્યાં ઇસ્લામિક શિક્ષણ અને સંસ્કારોના પ્રચાર પ્રસારનું કાર્ય પણ સક્રિય રીતે થાય છે.
અમે જયારે મસ્જિતની મુલાકાતે પહોંચ્યા ત્યારે ત્યાં અનેક પ્રવાસીઓને મસ્જિતની કલાત્મક કારીગરી નિહાળતા જોયા. ટુકમાં આ મસ્જિત પ્રવાસીઓ માટે ખુલ્લી રાખવામાં આવેલ છે. મસ્જિતનું દ્વાર કમાન આકારનું છે, જેના ઉપર કુરાને શરીફને આયાતો સુંદર અક્ષરોમાં અરબી ભાષામાં કંડારેલી છે. અને તે દ્વાર પર ઇસ્લામિલ પ્રતિક સમા ચાંદ તારાનું નિશાન જોવા મળે છે. મસ્જિતમા પ્રવેશતા જ તેની ભવ્યતાનો અહેસાસ થાય છે. સુંદર ગાર્ડનમા પ્રવેશ્યાનો સૌ પ્રથમ અનુભવ થાય છે. એ પછી એક કોરીડોરમાંથી પસાર થાવ એટલે સામે જ નમાઝ માટેનો મોટો હોલ (ઈબાદત ગાહ) આવેલ છે. અલબત્ત તેમાં પ્રવાસીઓને પગરખા ઉતારીને જવા માટે વિનંતી કરતા એક અંગ્રેજ બહેન ઉભા હતા. મેં તેમને અંગ્રેજીમા પૂછ્યું.
વઝુંખાનું કયા છે? તેમણે મને આંગળી ચિંધતા કહ્યું,
નીચે બેઝમેન્ટમા
મસ્જિતનું વઝુંખાનું અર્થાત નમાઝ પૂર્વે શારીરિક રીતે હાથ મો ધોઈ સ્વચ્છ થવાની ક્રિયા કરવાનું સ્થાન. મેં વઝું કરી નમાઝ ખંડમા જઈ બે રકાત શુક્રાનાની નમાઝ પઢી. શુક્રાનાની નમાઝ અર્થાત ખુદાનો આભાર માનતી પ્રાર્થના.એ પછી મેં મસ્જિતનું નિરીક્ષણ કરવા માંડ્યું. મસ્જિતના ઈબાદત ખંડની કમાનો પણ સુંદર અને કલાત્મક છે. વળી, મહેરાબ ઉપર પણ સુંદર નકશી કામ જોવા મળે છે. નમાઝ પઢી હું બહાર આવ્યો ત્યારે એક બ્રિટીશ યુગલ કઈંક મુઝવણમાં ઉભેલું મને દેખાયું. મેં હેલો કહ્યું એટલે તેણે મને  પૂછ્યું,
‘અહી સ્ત્રીઓ માટે નમાઝ પઢવા અલગ રૂમ નથી ?’
મેં કહ્યું,’ ભારતમાં તો એવી કોઈ વ્યવસ્થા નથી હોતી, પણ અન્ય દેશોમાં હોય છે. માટે અહિયાં પણ હોવી જોઈએ.’
એમ જવાબ વાળી હૂં બહાર નીકળો. ઈબાદત ખાના બહાર એક વિશાલ ગ્રંથાલય આવેલું છે. જેમાં દરેક વિષયના ગ્રંથો જોવા મળ્યા. મેં અગાઉ કહ્યું તે મુજબ આ મસ્જિત માત્ર ઈબાદત માટેનું સ્થાન નથી. પણ સક્રિય શિક્ષણ અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિનો મોટું કેન્દ્ર પણ છે. જુદા જુદા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન પણ અવારનવાર કરવામાં આવે છે. મસ્જિતમા એક કાફે પણ આવેલા છે. જ્યાં પ્રવાસીઓ અને નમાઝીઓ માટે અલ્પાહાર મળે છે. પ્રવાસીઓ સ્વખર્ચે તેનો આનંદ લઇ શકે છે. મસ્જિતની વિશાળતા અને ભવ્યતા જોવામા લગભગ એકાદ કલાકનો સમય પ્રવાસીએ અવશ્ય ફાળવવો પડે છે.
ઇસ્લામી તહેજીબ અને સંસ્કારોનું આવું ધામ દરેક રાષ્ટ્રમાં હોય તો ઇસ્લામ અંગેની ગેરસમજો દૂર કરવામા તે અવશ્ય ઉપયોગી બની રહે.





Saturday, September 23, 2017

મસ્જિત-એ-કુર્તુબા : સ્પેન : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ


છેલ્લા ત્રણ દિવસથી હું સ્પેનના પાટનગર બાર્સોલીનામા છું. બાર્સોલીનીથી ૭૦૮ કિલોમીટરના અંતરે અન્ડોલેસીયા રાજ્યમા કોર્ડોબા શહેર આવેલું છે. જેમાં ઇસ્લામી ઇતિહાસમાં અત્યંત જાણીતી અને ભવ્ય મસ્જિત-એ-કુર્તુબા આવેલી છે. આ મસ્જિત વિશ્વની એક એવી મસ્જિત છે, જે મસ્જિત હોવા છતાં તેમાં છેલ્લા ૮૦૦ વર્ષથી નમાઝ કે અઝાન થઈ નથી. ઈતિહાસકારો માને છે કે મસ્જિત-એ-કુર્તુબા ના સ્થાને પ્રાચીન સમયમાં રોમની પ્રજાના દેવતા જેનસનું મંદિર હતું. એ પછી ઈ.સ. ૫૭૨મા રોમન દેવતાના એ મદિરની સ્થાને ઈસાઈઓએ ચર્ચ બનાવ્યું. એ પછી સમગ્ર સ્પેનમાં ઇસ્લામી શાસન સ્થાપિત થતા ચર્ચના સ્થાને મસ્જિત બનાવવામાં આવી. એ દમીસ્ક (આજનું સીરિયા)ના ઇસ્લામી શાસક ઉમ્ય્યાદ્સ (ઈ.સ.૬૬૧ થી ૭૫૦)નો શાસન કાળ હતો. ઇસ્લામી શાસનનો એ સુવર્ણ યુગ હતો. ઇસ્લામી શાસક અબ્દ અલ રહેમાનના શાશન કાળ દરમિયાન તેણે પોતાની રાજધાની દમાસ્કથી બદલી સ્પેનના કોર્ડોબા શહેરમા રાખી. તેણે પોતાના શાસનકાળ દરમિયાન કોર્ડોબામા અનેક ભવ્ય સ્થાપત્યોનું સર્જન કર્યું. જેમાંનું એક ભવ્ય સ્થાપત્ય તે મસ્જિત-એ-કુર્તુબા. આ મસ્જિતનું સર્જન ઇ.સ. ૭૮૪મા આરંભાયું હતું. અને તે ઈ.સ.૯૮૭મા પૂર્ણ થયું હતું. મસ્જિતના મુખ્ય આર્કિટેક હ્ર્નેન રુઈઝા પ્રથમ, હ્ર્નેન રુઈઝા દ્વિતીય, હ્ર્નેન રુઈઝા તૃતીય,જૂઈન ડી ઓચાઓ પરવેસ અને ડીયોગો ડી ઓચાઓ પરવેસ હતા.

લગભગ ૨૦૦ વર્ષ મસ્જિતના સર્જનને લાગ્યા હતા. ઇ.સ.૧૨૩૬મા પુનઃ સ્પેનમા ઈસાઈઓનું આગમન થતા મસ્જિત-એ-કુર્તુબાને પુનઃ ચર્ચ બનાવવામાં આવી. પણ તેનું ભવ્ય સ્થાપત્ય આજે પણ યથાવત રાખવામાં આવ્યું છે. છેલ્લા ૮૦૦ વર્ષોથી તે એક ચર્ચ છે. આમ છતાં તેની રચના અને તેના મહેરાબ પર કોતરેલી કુરાને શરીફની આયાતોં તેના મસ્જિત હોવાની સાક્ષી અર્પતા આજે પણ હયાત છે. યુનેસ્કોએ પણ તેને ઇસ્લામિક વારસાના ભવ્ય પ્રતિક તરીકે માન્ય કરેલ છે. ૧૯૩૧મા મસ્જિત-એ-કુર્તુબા ની મુલાકાતે વિશ્વના મહાન શાયર ડૉ. ઈકબાલ આવ્યા હતા. આ એ જ ડૉ. ઈકબાલ જેમણે સારે જહાં સે અચ્છા હિન્દોસ્તાં હમારા નામક ગીત લખ્યું હતું. તેમણે ત્યાની સરકારની ખાસ મંજુરી લઇ મસ્જિત-એ-કુર્તુબામા નમાઝ અદા કરી હતી. અને એ જ મુલાકાતને ધ્યાનમા રાખી ડૉ. ઇકબાલે આ મસ્જિત પર એક સુંદર કાવ્ય (નઝમ)ની રચના કરી હતી. એ રચનાનું નામ પણ મસ્જિત-એ-કુર્તુબા છે. આજે પણ એ નઝમની ગણના ડૉ. ઇકબાલની શ્રેષ્ટ રચનાઓમાં થાય છે. ડૉ. ઇકબાલે મસ્જિત-એ-કુર્તુબાની મુલાકાત લીધી ત્યારે પણ તે દુનિયાની સૌથી મોટી મસ્જિત હતી. અલબત્ત એ પછી ઘણી મોટી મસ્જિતોનું સર્જન થયું. જેમાં મસ્જિત એ નબવી અને મસ્જિત એ હરમનો સમાવેશ થાય છે. પણ એ કોઈ પર ડૉ. ઇકબાલે નઝમ નથી લખી. એક માત્ર મસ્જિત-એ-કુર્તુબા પર જ તેમણે નઝમ લખી છે. તેની પાછળનું કારણ મસ્જિતની ભવ્યતા કે શ્રેષ્ઠ સ્થાપત્ય ન હતા. એ સમયે ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિ, સંસ્કાર અને શિક્ષણ શ્રેષ્ઠ ઉંચાઈએ હતું. તેનું વર્ણન ડૉ. ઇકબાલે તેમની નઝમમાં કર્યું છે. એશીયા, યુરોપ અને આફ્રિકા સુધી ઇસ્લામી સંસ્કૃતિ અને શિક્ષણ પ્રસરેલ હતું તેનો અહેસાસ આ નઝમ દ્વારા ડૉ. ઇકબાલ દુનિયાને કરવવા માંગતા હતા. એ સમયે ઇસ્લામિક વિજ્ઞાનીઓ,તબીબી તજજ્ઞો, સંશોધકો, ઈતિહાસકારો અને શિક્ષણશાસ્ત્રીઓની સમગ્ર વિશ્વમાં બોલબાલા હતી. એ બાબતને ડૉ ઇકબાલે તેમની નઝમ મસ્જિત-એ-કુર્તુબામા બખૂબી વ્યક્ત કરે છે. ડૉ. ઇકબાલની મસ્જિત-એ-કુર્તુબા ની મુલાકાતે ફરી એકવાર મસ્જિત-એ-કુર્તુબા વિશ્વ જીવંત કરી દીધી છે. આજે પણ એ મસ્જિત ડૉ. ઇકબાલની મુલાકાત અને તેમણે ત્યાં પધેલ નમાઝને કારણે વિશ્વમાં ચર્ચામાં છે.

મસ્જિત-એ-કુર્તુબાની ભવ્યતા ઇસ્લામના સુવર્ણ કાળની ગાથા વ્યક્ત કરે છે. આ એ યુગની વાત છે, જયારે દસમી સદીમા સમગ્ર સ્પેનમાં ઇસ્લામી શાસન હતું. કુર્તુબા શહેર વિશ્વનું સૌથી મોટું અને વિકસિત શહેર હતું. સૌ પ્રથમ મસ્જિત-એ-કુર્તુબા ના સ્થાપત્યની થોડી વાત કરીએ. લગભગ એક કિલોમીટર લંબાઈ અને સવા કિલોમીટર પહોળાઈના વિસ્તારમાં પથરાયેલ આ મસ્જિતની મુલાકાત માટે પ્રવાસીએ લગભગ ત્રણ કિલોમીટર ચાલુ પડે છે. અને ઓછામાં ઓછા બે કલાક ફાળવવા પડે છે. મસ્જિતમા એક મિનારો છે. જેમાં અઝાન આપવામાં આવતી હતી. આજે તે બેલ ટાવર તરીકે ઓળખ્યા છે. મસ્જિતનું સ્થાપત્ય વિશિષ્ટ છે. લગભગ ૧૨૦૦ વર્ષથી તે યથાવત છે. મસ્જિતમા એક વિશાલ હોલ છે. જેમાં નમાઝ પઢવામાં આવતી હતી. હોલમાં લગભગ ૮૫૬ સંગેમરમરના સ્તંભો છે, જે કમાનોથી સુશોભિત છે. હોલ સાથે જોડાયેલ મેદાનમાં ફુવારાઓ છે. ખજુરના વૃક્ષોથી ભરેલ બગીચો પણ મસ્જિતનો ભાગ છે. મસ્જિતની મહેરાબ અર્થાત નમાઝ પઢવાની દિશા અને જ્યાં ઉભા રહી પેશ ઈમામ સૌને નમાઝ પઢાવે છે તે જગ્યા પણ સોનાના પતરાંથી મઢેલી હતી. જો કે અત્યારે તેના થોડા અવશેષો જ બાકી છે. છતાં આજે પણ મહેરાબ અત્યંત કલાત્મક ભાસે છે. પ્રવાસીઓ વધુમાં વધુ તેના ફોટા લેવાનું પસંદ કરે છે. તેનો ગુંબજ પણ રોમન અને ઇસ્લામિક સ્થાપત્યનો અદભુદ નમુના છે.
કુર્તુબા શહેર ૧૦મી સદીનું વિશ્વનું સૌથી મોટું શહેર હતું. આજે ૨૦-૨૫ લાખની વસ્તી ધરાવતા આ શહેરને યુનેસ્કોએ પણ ૧૦મી સદીના મોટા અને ઐતિહાસિકતા શહેરનો દરજ્જો આપ્યો છે. કારણ કે એ સમયે વિશ્વમાં શિક્ષણનું મોટું કેન્દ કુર્તુબા યુનિવર્સીટી હતી. જે આઠમી સદીમાં શરુ થઈ હતી. અને ૧૦મી સદીમાં તો તે વિશ્વની સૌથી મોટી યુનિવર્સીટી બની ગઈ હતી. આજે ભલે મસ્જિદો માત્ર નમાઝ પઢવાનું કે પઢાવવાનું સ્થાન બની રહી હોય. પણ એ યુગમાં કુર્તુબા યુનિવર્સીટી મસ્જિત-એ-કુર્તુબાનો  એક મહત્વનો ભાગ હતી. જ્યાં વિશ્વના અનેક વિષયોનું શિક્ષણ  આપવામાં આવતું હતું. તેનું ગ્રંથાલય સમૃદ્ધ હતું. મેડીકલ રીસર્ચનું તે મોટું કેન્દ્ર હતી. બે થી અઢી હજાર જેટલી ફેકલ્ટી થી સમૃદ્ધ આ યુનિવર્સીટીમા એશિયા, આફ્રિકા અને યુરોપથી અનેક વિદ્યાર્થીઓ અહિયાં ભણવા આવતા હતા.


ઇસ્લામીક ઇતિહાસમાં દટાયેલ આવી મસ્જિદો આપણી મસ્જિદો અંગેની સામાન્ય પરિકલ્પનાથી કેટલી ભિન્ન છે.