Saturday, July 22, 2017

વો હૈ સચ્ચા મઝહબ જો ઇસ્લામ કહાતા હૈ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ


ભારતની જાણીતી હિંદી અને ઉર્દુની કવિયત્રી લતા હયાનું નામ ભારતના બૌદ્ધિક સમાજમાં ખાસ્સું ચર્ચિત છે.
મઝહબ કી, ન જાત કી, ન હેસિયત કી હૈ
 સબસે બડી બિરાદરી ઈન્સાનિયત કી હૈ
એવું પોતાના ફેસબુકના પ્રોફાઈલ પિક્ચર પર મુકનાર લતા હયા ઇસ્લામ ધર્મથી ખુબ પ્રભાવિત છે. તેમની એક રચના વો હૈ સચ્ચા મઝહબ જો ઇસ્લામ કહેલાતા હૈ બહુ જાણીતી છે. તેમા તેમના ઇસ્લામ અંગેના વિચારો અસરકારક રીતે સરળ શબ્દોમાં વ્યક્ત થયા છે. આજે તેમની એ કવિતાને માણીએ અને તે અંગે મનોમન વિચારીએ કે આવો ઇસ્લામ આજ દિન સુધી આપણા આલિમો એ આપણાથી કેમ દૂર રાખ્યો છે ?
વો હૈ સચ્ચા મઝહબ જો ઇસ્લામ કહાતા હૈ

જો ઇન્સાન કો જીને કા અંદાઝ શીખતા હૈ
સાંસો કી આમદ કા ગહેર રાઝ બતાતા હૈ
જો યે કહેતા હૈ દુનિયા કૈસે ઈજાદ હુઈ
ઈક ગલતી સે ખારીજ આદમ કી ફરિયાદ હુઈ
જો યે કહેતા હૈ દુનિયા કો એક સઝા સમઝો
અપને હોને મેં અલ્લાહ કી સિર્ફ રઝા સમઝો
જો યહ કહેતા હૈ કે જો કુછ ભી હૈ ફાની હૈ
કહેતે હૈ હમ જિસે કયામત વોહ તો આની હૈ
કૈસે હોતી સુબહ કૈસે શામ ઇસ્લામ બતાતા હૈ

વો હૈ સચ્ચા મઝહબ જો ઇસ્લામ કહતા હૈ

જહાં બૂરાઈ ખત્મ શુરુ ઇસ્લામ વહાં સે હૈ
અપને બંદો કો ઉસકા પૈગામ વહાં સે હૈ
એક મુકમલ જિસ ને એ કાનૂન બનાયા હૈ
ઉસને અપને બંદો કો હર ગમ સિખાયા હૈ
કૈસે જીના હૈ તુમ કો ઔર કૈસે મરના હૈ
ઇસ દુનિયા મેં રહ કર કયા કારનામા કરના હૈ
હર અચ્છી બાતો કા હુકમ હંમે જો દેતા હૈ
ઔર આખીરત બન જાય યે દીન હી ઐસા હૈ
જો ઇન્સા કો એક કામિલ ઇન્સાન બનાતા હૈ


વો હૈ સચ્ચા મઝહબ જો ઇસ્લામ કહાતા હૈ

આજ જહાં મેં દેખો તો હર ઔર બૂરાઇ હૈ
ઔર બદી સે નેકી કી ધનધોર લડાઈ હૈ
ઇન્સાન ને દોલત કો અપના ધર્મ બનાયા હૈ
ઓર ગુનાહો કો હી અપના કર્મ બનાયા હૈ
કિસ કો હૈ પરવાહ ફરાઈઝ ઔર ઉસૂલો કી
દુનિયા યાદ રહી ભૂલાઈ હર બાત વો નબીઓ કી
ઝાત પાત મે રહતે રહે દંગે મારા મારી
અરે ! ફેસલે કે દિન કી ભી કર લો તૈયારી
ઇબ્રત સા હૈ જો જન્નત કી રાહ દેખતા હૈ

વો હૈ સચ્ચા મઝહબ જો ઇસ્લામ કહાતા હૈ

દુનિયા મેં આયે હો તો ઇન્સાન બનો પહેલે
જિસ કી ઉમ્મત મેં હો ઉસ કી રાહ ચલો પહેલે
ઉસકી ફર્માંબરાદારી કા નામ મુહબ્બત હૈ
યહી અકીદા કહલાયે ઔર યહી ઈબાદત હૈ
વેદ હો યા તોરત કહે હો ઇન્જીલ હો યા કુરાન
લેકિન દિન-એ ફિતરત દિન-એ-કય્યામ હી હૈ
વો કહે જો ઈમાન નહિ લાયે પછતાયે ગે
જબ દોઝક કી તકલીફો કો સહ ન પાયે ગે
દોઝક કા ઈમાન યકીન ઔર ઇલ્મ બડાતા  હૈ

વો હૈ સચ્ચા મઝહબ જો ઇસ્લામ કહાતા હૈ

જો હઝરત નૂહ પર ઉતરા ઇસ્લામ વહી તો હૈ
આપ  મુહમ્મદ તક પહોંચા ઇસ્લામ વહી તો હૈ
ઝીક્ર હૈ જિસ કા વેદો મેં ઇસ્લામ વહી તો હૈ
ઔર કુરાન કી સૂરે મેં ઇસ્લામ વોહી તો હૈ
જો  સમઝાયા નબીઓને ઇસ્લામ વહી તો હૈ
દી ઈશ્લાહ હદીસો ને ઇસ્લામ વહી તો હૈ
જો ઈમાને મુંજમલ હૈ ઇસ્લામ વહી તો હૈ
ઔર ઈમાન મુસ્સલ હૈ ઇસ્લામ વહી તો હૈ
જો કલમા-એ-તૈય્યબ પહેલે પહેલ પઢતા હૈ

વો હૈ સચ્ચા મઝહબ જો ઇસ્લામ કહાતા હૈ

મેને સોચા બૂત કો પૂજુ રૂહ નહિ માની
ઇસકો પૂજું ઉસકો પૂજું કયા હૈ મન માની
દોલત પૂજા કુરસી પૂજા ઔર લહૂ પૂજા
પથ્થર પૂજા ઘર કી પૂજા ઔર પશુ પૂજા
જો કુછ હૈ બસ એક વહી બસ એક વહી નાદાન
ઇન્સાન કો ભગવાન સમઝના હૈ ઉસ કા અપમાન
ઇસે તો બહેતર હૈ કે તુમ ખુદ કો પહેચાનો
બદી ગુનાહો સે બચ જાઓ બાત મેરી માનો
જિસે કે ઝરીએ ઇન્સાન આજ દુવાએ પાતા હૈ

વો હૈ સચ્ચા મઝહબ જો ઇસ્લામ કહાતા હૈ

ઇસ મઝહબ મેં દુનિયા કા હર રાઝ નુમાયા હૈ 
જીને સે મરને તક કા હર તૌર બતાયા હૈ
હૈ પાબંદી કલમો, રોઝા ઔર નમાઝો કી
હજ લાઝીમ હૈ ઔર લિખી ફહરીસ્ત ઝકાતો કી
ઇન્સાન કે હર એક અમલ કી ખાસ દુવા હૈ
એક એક સૂરા મેં અલ્લાહ કી લાખ સુઆયે હૈ
જૈસે મા બચ્ચે કો અચ્છી બાત સિખાતી હૈ
અપને લિયે તોહીદ સમજેહ ઈમાન બનતી હૈ
ઔર હિદાયત જિસ કો દે માલિક વો પાતા હૈ
જિસકે જરીયે ઇન્સાન આજ દુવા પાતા હૈ

વો હૈ સચ્ચા મઝહબ જો ઇસ્લામ કહેલાતા હૈ  

ઇસ મેં હૈ તેહઝીબ, સદાકત ઔર વફાદારી
ઘૂંઘટ આંચલ કી લજ્જા ઔર પર્દાદારી
ઇઝ્ઝત,ગયરત, એક સલીકા ઔર ભલાઈ હૈ
મઝબુતી, બેહુબૂદી ઝાહિર સિર્ફ ખુદાઈ હૈ 
એ તો બસ આમલ,અદબ,અખલાક નાફાસત હૈ
શિર્ક નહિ હૈ, કુફર નહિ હૈ સિર્ફ અતાઅત હૈ
બડે બુઝુર્ગો કી ઈજ્જત નાબાલીગ કા સન્માન
બચ્ચો કો બચપન સે દિખલાતા હૈ કુરાન
ઇસી લિયે યહ ધર્મ “હયા” કે દિલ કો ભાતા હૈ


વો હૈ સચ્ચા મઝહબ જો ઇસ્લામ કહાતા હૈ  

Tuesday, July 11, 2017

ઔરંગઝેબની ધાર્મિક નીતિ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ


આજથી ૩૫૯ વર્ષ પહેલા ઔરંગઝબે ભારતના શાસક તરીકે (૩૧ જુલાઈ ૧૬૫૮) શાસનના સુત્રો સંભાળ્યા હતા.મંદિરોને તોડનાર અને ધર્માંધ બાદશાહ તરીકે ભારતના ઇતિહાસમાં ઔરંગઝેબનું ચરિત્ર ખરડાયેલું છે. જાણીતા ઈતિહાસકાર સર જદુનાથ સરકારે ઔરંગઝેબના જીવનને ઉજગરતા પાંચ ગ્રંથો લખ્યા છે, તેમાં તેમણે ઔરંગઝેબની ધાર્મિક નીતિને અનેક આધારભૂત દસ્તાવેજો સાથે રજુ કરી છે. ઔરંગઝેબનો ઈતિહાસ નામે (History of Aurangzeb in 5 volumes) ૧૯૧૨ થી ૧૯૨૪ દરમિયાન લખાયેલ આ ગ્રંથોમાં ઇતિહાસકાર જદુનાથ સરકારે ઔરંગઝેબના ચરિત્રને એક અલગ જ અંદાજમા રજુ કરેલ છે. એ પછી આધુનિક ઈતિહાસકાર પ્રોફે. બી.એન. પાંડેએ એક પુસ્તક લખ્યું હતું, જેનુ નામ
ભારતીય સંસ્કૃતિ અને મુઘલ સામ્રાજય હતું. પ્રોફે. બી.એન.પાંડે ઓરિસ્સાના ભૂતપૂર્વ રાજ્યપાલ અને રાજ્યસભાના સભ્ય હતા. અલહાબાદ નગરપાલિકાના ચેરમેન રહી ચુકેલા ઇતિહાસકાર પ્રોફે. બી.એન. પાંડેએ પોતાના ઉપરોક્ત ગ્રંથમાં ઔરંગઝેબની ધાર્મિક નીતિને ઉજાગર કરતા અનેક નવાઈ પમાડે તેવા દ્રષ્ટાંતો આપ્યા છે. એક અનુભવી ઈતિહાસ સંશોધક તરીકે તેમણે પુસ્તકમાં આલેખેલ કેટલીક બાબતો જાણવા જેવી છે. તેઓ લખે છે,
જયારે હૂં અલાહાબાદ નગરપાલિકાનો ચેરમેન (૧૯૪૮ થી ૧૯૫૩) હતો, ત્યારે મારી સામે એક સમસ્યા આવી હતી. એ ઘટના સોમેશ્વર નાથ મહાદેવ મંદિરની સંપતિ સબંધિત હતી. મંદિરના મહંતના મૃત્યું પછી  તેની સંપતિના બે દાવેદારો ઉભા થયા હતા. એક દાવેદારે પોતાના વારસાગત દસ્તાવેજો રજુ કર્યા. એ દસ્તાવેજોમાં ઔરંગઝેબના ફરમાનો પણ હતા. જેમાં ઔરંગઝેબે આ મંદિરના નિભાવ માટે આપેલ જાગીર અને નકદ અનુદાનનો પણ ઉલ્લેખ હતો. મને લાગ્યું કે ઔરંગઝેબના આ ફરમાન ખોટા હશે. મને નવાઈ પણ લાગી કે ઔરંગઝેબ જેવો ધર્માંધ બાદશાહ મંદિરને જાગીર કેવી રીતે આપી શકે ?
એટલે કોઈ નિર્ણય લેતા પહેલા મેં ડૉ. સર તેજ બહાદુર સપ્રુનો અભિપ્રાય લેવાનું નક્કી કર્યું. તેઓ અરબી અને ફારસીના જાણકાર હતા. મેં તેમને દસ્તાવેજો અભ્યાસ અર્થે આપ્યા. તેમણે દસ્તાવેજોનો અભ્યાસ કરી જણાવ્યું કે તમામ દસ્તાવેજો અસલી અને વાસ્તવિક છે.એ પછી તેમણે પોતાના મુનશીને બોલાવી બનારસની જંગમવાડી શિવ મંદિરની ફાઈલ લાવવા કહ્યું. એ મુકદમો છેલ્લા ૧૫ વર્ષથી અલહાબાદ હાઇકોર્ટમા ચાલી રહ્યો હતો. જંગમવાડી મંદિરના મહંત પાસે ઔરંગઝેબના કેટલાય ફરમાનો હતા. જેમાં મંદિરના નિભાવ માટે જાગીરો આપવામાં આવી હતી. આ દસ્તાવેજોએ ઔરંગઝેબનું એક નવું જ ચિત્ર મારી સમક્ષ ઉભું કર્યું. એ પછી તો મેં ડૉ. સપ્રુની સલાહ મુજબ ભારતના ભિન્ન મંદિરોને પત્ર લખી તેમને વિનતી કરીકે તેમની પાસે ઔરંગઝેબના કોઈ ફરમાનો હોય તો તેની નકલ મને મોકલે, જેમાં તેણે મંદિરોના નિભાવ માટે આપેલ જાગીરો અને નકદ નાણાનો ઉલ્લેખ હોય. અને જોત જોતામાં મારી સામે એવા અનેક દસ્તાવેજો આવ્યા જેમાં ઔરંગઝેબે મંદિરોના નિભાવ માટે આપેલ જાગીરોનો ઉલ્લેખ હતો. એવા કેટલાક મંદિરોમા ઉજ્જેનનું મહાકાલેશ્વર મંદિર, ચિત્રકૂટનું બાલાજી મંદિર, ગોહાટીનું ઉમાનંદ મંદિર, શત્રુંજ્યના જૈન મંદિરોના દસ્તાવેજો મળી આવ્યા. આ ઉપરાંત ઉત્તર ભારતના અનેક પ્રમુખ મંદિરો અને ગુરુદ્વારોને ઔરંગઝેબ દ્વારા આપવામાં આવતી નિભાવ માટેની જાગીરોના દસ્તાવેજો પણ મળી આવ્યા. આ તમામ ફરમાનો ઇ.સ. ૧૬૫૯ થી ૧૬૮૫ દરમિયાનના હતા. આ દસ્તાવેજો દ્વારા એ જરૂર સિદ્ધ થાય છે કે ઔરંગઝેબ અંગે ઈતિહાસકારોએ આલેખેલ ઈતિહાસ પક્ષપાત પર આધારિત છે. મને વિશ્વાસ છે કે જો યોગ્ય રીતે સંશોધન કરવામાં આવે તો ઔરંગઝેબના જીવનનું એક નવું પાસું ઇતિહાસમાં ઉજાગર થઈ શકે. મને કહેતા આનંદ થાય છે કે આ વિષય પર જ્ઞાનચંદ અને પટના મ્યુઝીયમના ભૂતપૂર્વ ક્યુરેટર ડૉ. પી.એલ.ગુપ્તા પણ સઘન સંશોધન કરી રહ્યા હતા. ઔરંગઝેબને ધર્માંધ ચિતરવામાં જેણે મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો તે ફરમાને બનારસ હતું. આ ફરમાન બનારસ શહેરના મુહલ્લા ગૌરીમા રહેતા એક બ્રામણ પરિવાર અંગે હતું.  ઈ.સ. ૧૯૦૫મા ગોપી ઉપાધ્યાયના નવાસા મંગલ પાંડેએ સીટી મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજુ કર્યું હતું. અને એશિયાટિક સોસાયટી બંગાળના જર્નલમા તે ૧૯૧૧મા પ્રસિદ્ધ થયું હતું. પરિણામે સંશોધકોનું એ તરફ ધ્યાન દોરાયું. અને ત્યારથી ઈતિહાસકારો એ ફરમાનનો હવાલો આપી ઔરંગઝેબને હિંદુ મંદિરોના નિર્માણ પર પ્રતિબંધ મુકનાર બાદશાહ તરીકે મૂલવવા લાગ્યા હતા.એ લિખિત ફરમાન ઔરંગઝેબે ૧૫ જુમાદુલ અવ્વલ હિજરી ૧૦૬૫, ૧૦ માર્ચ ૧૬૫૯ના રોજ બનારસના સ્થાનિક અધિકારીના નામે એક બ્રામણની ફરિયાદના આધારે મોકલ્યું હતું. જેમાં લખ્યું હતું,
આપણા પવિત્ર કાનૂન મુજબ અમે એ નિર્ણય કર્યો છે કે પ્રાચીન મંદિરોને તોડવામાં નહિ આવે. અલબત્ત નવા મંદિરો નહી બનાવવામાં આવે. અમારા આ ન્યાય પ્રિય શાસનમાં અમારા પ્રતિષ્ઠિત દરબારમા એવી સુચના પ્રાપ્ત થઈ છે કે કેટલાક લોકો  બનારસ શહેર અને તેની આસપાસના હિંદુ નાગરીકો અને મંદિરોમા વસતા બ્રામણો અને પુરોહિતોને હેરાન કરી રહ્યા છે. તથા તેમના મામલાઓમાં દરમિયાનગીરી કરી રહ્યા છે. આ પ્રાચીન મંદિરો તેમની દેખરેખ નીચે છે. આમ છતાં એ લોકો ઈચ્છે છે કે આ બ્રામણો અને પુરોહિતોને તેમના સ્થાન પરથી હટાવી મુકવામાં આવે. આવી દરમિયાનગીરી આ સમાજ માટે પરેશાનીનું મુખ્ય કારણ બની છે. અને એટલે જ અમારું ફરમાન છે કે કોઈ પણ વ્યક્તિ ગેરકાનૂની રીતે બ્રામણ અને હિંદુ નાગરિકોને પરેશાન ન કરે. જેથી પહેલાની જેમ જ એ સ્થાનો પર તેમનો કબજો યથાવત રહે અને હદય પૂર્વક તેઓ ઈશ્વર દત્ત અમારા સામ્રાજય માટે પ્રાર્થના કરતા રહે
આવું એકલ દોકલ ફરમાન ઇતિહાસમાં જોવા નથી મળતું. બનારસ શહેરમા જ આવું જ બીજું એક અન્ય ફરમાન પણ જોવા મળે છે. જેમાં લખ્યું છે,
રામનગર (બનારસ)ના મહરાજ ધીરજ રાજા રામસિંહે અમારા દરબારમાં અરજી આપી છે કે તેમના પિતાએ ગંગા નદીના કિનારે તેમના ધાર્મિક ગુરુ ભગવત ગોસાઈના નિવાસ માટે એક મકાન બનાવ્યું હતું. હવે કેટલાક લોકો તેમને હેરાન કરી રહ્યા છે. તેથી આ શાહી ફરમાન દ્વારા વર્તમાન અને આવનાર અધિકારીઓ એ વાતની પૂરી તકેદારી રાખશે કે કોઈ પણ વ્યક્તિ ગોસાઈને પરેશાન ન કરે અને તેને ડરાવે ધમકાવે નહિ. અને તેના કોઈ પણ મામલામાં હસ્તક્ષેપ ન કરે. જેથી તેઓ ઈશ્વર દત્ત અમારા સામ્રાજય માટે પ્રાર્થના કરતા રહે. આ ફરમાન પર તુરત અમલ કરવામાં આવે.

અમદાવાદની જે ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરી ઔરંગઝેબને ધર્માંધ તરીકે મુલવવામા આવ્યો છે, તેનો પણ ડૉ. પાંડેએ તેમના પુસ્તકમાં ઉલ્લેખ કરતા લખ્યું છે,
સાધારણ ઈતિહાસકારો અમદાવાદના નગરશેઠ દ્વારા બનાવવામાં આવેલ ચિંતામણી મંદિરનો ઔરંગઝેબે નાશ કર્યાનો ઉલ્લેખ કરી તેને ધર્માંધ ગણે છે. એમ કરી તેઓ વાસ્તવિકતા પર પડદો નાખી રહ્યા છે. ઔરંગઝેબે એજ નગરશેઠના બનાવેલા શેત્રુંજય અને આબુના મંદિરોના નિભાવ માટે આપેલ જાગીરોનો ઉલ્લેખ કરવાનું તેઓ કેમ ટાળે છે ?  

આવી અનેક ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કરી ઈતિહાસકાર પ્રોફે. બી.એન. પાંડેએ ઔરંગઝેબની ઉદાર ધાર્મિક નીતિને ઉજાગર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.


Sunday, July 2, 2017

રાષ્ટ્રપતિ શંકર દયાલ શર્માનું કુરાને શરીફ પરનું કાવ્ય : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ



ભારતના નવમાં રાષ્ટ્રપતિ શંકર દયાલ શર્મા (૧૯૧૮-૧૯૯૯)એ ૩૫ વર્ષ પૂર્વે એક કાવ્ય લખ્યું હતું. પ્રકૃતિ, પ્રેમ કે કલ્પના પર ન લખાયેલ એ કાવ્ય ઇસ્લામના પવિત્ર ગ્રંથ કુરાન-એ-શરીફ પર લખ્યું હતું. આજે પાંત્રીસ વર્ષો પછી પણ શંકર દયાલ શર્માનું એ કાવ્ય ઇસ્લામના અનુયાયીઓ માટે માર્ગદર્શક બની રહ્યું છે. ભોપાલમા જન્મેલ શંકર દયાલ શર્મા ૧૯૯૨ થી ૧૯૯૭ દરમિયાન ભારતના રાષ્ટ્રપતિ હતા. રાષ્ટ્રપતિ બનતા પહેલા તેઓ ઉપરાષ્ટ્રપતિ પણ રહી ચૂકયા હતા. બહુશ્રુત વિદ્વાન શંકર દયાલ શર્મા ભોપાલના મુખ્ય મંત્રી અને કેન્દ્ર સરકારમાં વાણિજય મંત્રી (૧૯૭૪-૧૯૭૭) પણ રહ્યા હતા.
મહાત્મા ગાંધીના વિચારોમા અતુટ શ્રધ્ધા ધરાવનાર ડૉ શર્મા ભારતીય જીવન મુલ્યોના ઊંડા અભ્યાસુ હતા. સાદગી અને સર્વધર્મ સમભાવથી ભરેલું તેમનું જીવન લોકો માટે પ્રેરણા રૂપ હતું. આજે રાષ્ટ્રપતિની ચુંટણીના ગરમ વાતાવરણમાં બહુ ઓછા ઉપ રાષ્ટ્રપતિ અને રાષ્ટ્રપતિ ભારતના ઇતિહાસમાં એવા છે જેઓ ચુંટણી વગર સર્વ સંમતિથી રાષ્ટ્રપતિ કે ઉપ રાષ્ટ્રપતિ બન્યા હોય. એમા ડૉ. શર્માનો સમાવેશ થાય છે. ડૉ. શર્મા, ડૉ. રાધાકૃષ્ણ અને એમ. હિદાયતુલ્લાહ સર્વ સંમતિથી ઉપરાષ્ટ્રપતિ બન્યા હતા. આવા બહુશ્રુત વિદ્વાન ડૉ. શર્માએ ભારતના મુસ્લિમો માટે કુરાન શરીફ પર એક સુંદર કાવ્ય લખ્યું હતું. જેમાં તેમની ભારતના મુસ્લિમોની કુરાન એ શરીફ પ્રત્યેની બદલાયેલી પ્રતિક્રિયા સદુઃખ વ્યક્ત થયા છે. તેમની રચનમાં શબ્દોની સરળતા સાથે વિચારોની ગહનતા દરેક વાચકને સ્પર્શી જાય તેવા છે. આ કાવ્યની દરેક પંક્તિમા મુસ્લિમ સમાજ માટે સુંદર હિદાયત અર્થાત શીખ જોવા મળે છે.

કાવ્યનું મથાળું છે,  
એ મુસલમાનો તુમને યે કયા કિયા ?

આમલ કી કિતાબ થી
 દુવા કી કિતાબ બના દિયા

સમઝને કી કિતાબ થી
પઢને કી કિતાબ બના દિયા

જીન્દો કા દસ્તુર થા
મુર્દો કા મન્સુર બના દિયા

જો ઇલ્મ કી કિતાબ થી
ઉસે લા ઇલ્મો કે હાથ થમા દિયા

'તસ્ખીર-એ-કાયનાત' કા દર્સ દેને આઈ થી  
સિર્ફ મદરસો કા નિસાબ બના દિયા

મુર્દા કૌમો કો જિન્દા કરને આઈ થી
મુર્દો કો બક્ષવાને પર લગા દિયા

એ મુસલમાનો તુમને યે કયા કિયા ?

ઉપરોક્ત કાવ્ય એ મુસલમાનો તમે આ શું કર્યું ? ની એક એક પંક્તિ વિચાર માંગી લે તેવી છે. સૌ પ્રથમ પંક્તિમાં કહ્યું છે,
આમલ કી કિતાબ થી
 દુવા કી કિતાબ બના દિયા
અર્થાત કુરાને શરીફ આમલ કે આચરણનો ગ્રંથ છે. જેમાં આપવામાં આવેલ દરેક હિદાયતો( ઉપદેશો) ને મુસ્લિમે પોતાના જીવનમાં આચરણમાં મુકવાની છે. પણ એ મુસ્લિમો, તમે તો કુરાને શરીફને માત્ર દુવા-પ્રાર્થના કરવાનું પુસ્તક બનાવી દીધું છે. તેના ઉપદેશો તમારા જીવનમાં તમે અમલમાં નથી મુક્યા. બીજી કડીમાં ડૉ. શર્મા કહે છે,
સમઝને કી કિતાબ થી
પઢને કી કિતાબ બના દિયા
અર્થાત કુરાને શરીફનું પઠન કે અધ્યન સમજીને કરવાનું છે. તેની દરેક આયાતનો હાર્દ સમજીને, તેનું પઠન કરવું જરૂરી છે. પણ એ મુસલમાનો, તમે તો સમજ્યા વગર તેનું રટણ કરવા માંડ્યું છે. માત્ર તેની આયાતો મોઢે કરી તમે તેનું રટ્યા કરો છો. તેની આયાતોના અર્થ સુધી પહોંચવાની ક્રિયા તો સાવ સ્થગિત થઈ ગઈ છે.
જીન્દો કા દસ્તુર થા
મુર્દો કા મન્સુર બના દિયા
અર્થાત કુરાને શરીફ માનવીને જીવન જીવવાની કલા શીખવતો મહાન ગ્રંથ છે. તેમાં મુલ્ય નિષ્ઠ જીવન માટેની અદભુદ હિદયાતો આપેલી છે. જેમ કે વેપાર કેમ કરવો, વસ્ત્રો કેવા પહેરવા, કોઈના ઘરે ક્યારે  જવું અને ઘરમા પ્રવેશતા પહેલા ધરનો દરવાજો અચૂક ખખડાવવો. ટૂંકમાં મુલ્ય નિષ્ઠ જીવનના નિયમો કુરાને શરીફમા ઠેર ઠેર જોવા મળે છે. પણ એ મુસલમાનો તમે તો કુરાને શરીફને મૃત્યું પછીના નિયમોનો ગ્રંથ બનાવી દીધો છે.
જો ઇલ્મ કી કિતાબ થી
ઉસે લા ઇલ્મો કે હાથ થમા દિયા
ઇસ્લામમા ઇલ્મ અર્થાત જ્ઞાનનું વિશેષ મહત્વ છે. હઝરત મહંમદ સાહેબની પહેલી વહીનો પહેલો શબ્દ હતો ઇકારહ અર્થાત પઢ, વાંચ. અને એટલે જ કુરાને શરીફ સમાજ, વ્યક્તિ અને રાષ્ટ્ર પ્રત્યેના માનવીના મુલ્ય નિષ્ઠ વ્યવહારને વાચા આપતો અતિ જ્ઞાન સભર ગ્રંથ છે. આવા જ્ઞાનથી ભરપુર મહાન ગ્રંથને એ મુસલમાનો તમે અજ્ઞાનીઓના હાથમાં મૂકી દીધો છે. જેથી તેના સાચા મુલ્ય અને મહત્તાથી તમે દૂર થતા જાઓ છે.
તસ્ખીર-એ-કાયનાત કા દર્સ દેને આઈ થી
સિર્ફ મદરસો કા નિસાબ બના દિયા
આ કડીમાં ઉર્દુના શબ્દોનો સુંદર અને અર્થસભર ઉપયોગ ડૉ. શર્માએ કર્યો છે. તસ્ખીર-એ-કાયનાત અર્થાત વિશ્વ અને માનવીના સર્જનના રહસ્યોને અભિવ્યક્ત કરવા માટે ખુદાતાલાએ કુરાને શરીફનું સર્જન કર્યું છે. પણ એ મુસલમાનો, તમે કુરાને શરીફને મદરસાઓના પાઠ્યક્રમ (નિસાબ)નું માત્ર પુસ્તક બનાવી દીધું છે. તેમાં રહેલા રહસ્યોને જાણવાનો કે માણવાનો પ્રયાસ પણ તમે કરતા નથી.
મુર્દા કૌમો કો જિન્દા કરને આઈ થી
મુર્દો કો બક્ષવાને પર લગા દિયા
કુરાને શરીફ મુર્દા રાષ્ટ્ર (કોમો) અર્થાત જે રાષ્ટ્ર (કોમ) અજ્ઞાનના અંધકારમા મૃત્યું સમાન જીવી રહ્યું છે. એવા રાષ્ટ્ર કે કોમને અજ્ઞાનના અંધકારમાંથી જ્ઞાનના પ્રકાશમાં આણી તેને જીવંત કરવા માટે કુરાને શરીફનું સર્જન કરવામાં આવ્યું છે. પણ એ મુસલમાનો, તમે તો તેની આયાતોને મુર્દાઓના આત્માઓને બક્ષવાનું માધ્યમ બનાવી દીધું છે.
૨૬ ડીસેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ અવસાન પામનાર ભારતના નવમાં રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. શંકર દયાલ શર્માની આ કાવ્યાત્મક વ્યથા અંગે આજનો શિક્ષિત મુસ્લિમ થોડો પણ વિચાર કરી, તેનો અમલ કરવા કટિબદ્ધ બનશે, તો કદાચ ડૉ.શર્માની આ રચના સાર્થક લેખાશે.





Friday, June 30, 2017

રમઝાન અને ઇદના અર્થપૂર્ણ SMS : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ


 રમઝાન માસના આગમન અને તેના વિદાય સુધીનો મુસ્લિમ બિરાદરોનો ઉત્સાહ અનેરો હોય છે. વળી, રમઝાન માસનો ચાંદ દેખાય ત્યારેથી ઈદની ખુશીનો એજહાર કરવાની તેમની રીતે પણ અનેરી છે. આજે એ અંગે થોડી વાત કરવી છે. રમઝાન માસનો ચાંદ દેખાય ત્યારેથી મુસ્લિમોમાં ઈબાદત (ભક્તિ ) અને જકાત (દાન)નો મહિમા આરંભાય છે. તેમના વ્યવહાર અને વર્તનમાં તેનો અહેસાસ અનુભવી શકાય છે. જો કે આજે રૂબરૂ મુલાકાતનું મહત્વ ઘટ્યું છે. એટલે સોશિયલ મીડિયા અને ખાસ મોબાઇલ દ્વારા શુભેચ્છક સંદેશોની આપ લે વધુ થાય છે.  બીજ એટલે ચાંદ. રમઝાન અર્થાત રોઝા માસનો આરંભ હંમેશા ચાંદ દેખાયા પછી જ થાય છે. રમઝાન નો ચાંદ દેખાય પછી મુસ્લિમ બિરાદરો પોતાના સ્વજનો અને મિત્રોને રમઝાન માસના આગમનની  મુબારક બાદી આપતા સંદેશાઓ મોકલે છે. એક મુસ્લિમ બિરાદર જે.પી. સૈયદે મને રમઝાન મુબારકનો સંદેશ મોકલતા લખ્યું છે,
તુમ ઈબાદત કે લમ્હો મેં
 મેરા એક કામ કરના
 હર નમાઝ કે બાદ
 હર સહરી સે પહેલે
 હર રોઝે કે બાદ
 સિર્ફ અપની દુવા કે કુછ અલ્ફાઝ
મેરે નામ કરના
એક ફિલ્મી ગીતમાં દુવામે યાદ કરના જેવા શબ્દો આવે છે. દરેક મુસ્લિમ એક બીજાથી છુટા પડતા પહેલા અલ્લાહ હાફીઝ કે ખુદા હાફીઝ અર્થાત ખુદા તમારી રક્ષા કરે તેમ કહે છે. તેની સાથે દુવામાં યાદ રાખજો એવું પણ કહે છે. એટલે કે તમે ભગવાન, ઈશ્વર કે ખુદાને પ્રાર્થના કરો ત્યારે મને પણ યાદ કરજો. પણ રોજબરોજની દુવા કરતા રમઝાન માસમાં માંગવામાં આવતી દુવા વિશિષ્ટ છે. એટલે રમઝાનનો ચાંદ દેખાય પછી દરેક મુસ્લિમ અન્ય મુસ્લિમને ખાસ કહે છે કે રમઝાનની દુવાઓમા અમને ખાસ યાદ રાખજો.
એ જ રીતે રમઝાન ગુનાહોની માફી માટેનો ઉમદા માસ છે. અને એટલે જ એક એવો સંદેશ પણ મને મળ્યો હતો. જેમ કે,
 બે જુબાં કો જબ વો જુબાં દેતા હૈ
 પઢને કો વો કુરાન દેતા હૈ
 બક્ષને પે આયે જબ ઉમ્મત કે ગુનાહો કો
 તોહફે મેં ગુનેહગારો કો રમઝાન દેતા હૈ

રમઝાન માસનો ચાંદ દેખાય પછી જ બીજા દિવસથી રોઝાનો આરંભ થાય છે. એ સાંજે દરેક મુસ્લિમ એક બીજાને ચાંદ ઉગ્યાની મુબારક બાદી આપે છે. એ સમયે આવતા સંદેશાઓ પણ લાગણીસભર હોય છે.
ચાંદ સે રોશન હો રમઝાન તુમ્હારા
 ઈબાદત સે ભરા હો રોઝા તુમ્હારા
 હર રોઝા ઔર નમાઝ કબૂલ હો તુમ્હારી
 યહી અલ્લાહ સે દુવા હૈ હમારી
૨૯ કે ૩૦ રોઝા પૂર્ણ થયા પછી ઈદની ઉજવણી થાય છે. આ વખતે ઈદ અને જગન્નાથજીની રથયાત્રા સાથે આવી અને તેના પ્રતિભાવમાં એક મુસ્લિમે બિરાદરે મને સંદેશ મોકલ્યો,
તહેવારો પણ કેવા સંપીને આવે છે,
 ને એક માણસ છે,
 જે તેના માટે ઝગડી મરે છે.
 માલિક સૌ ને  સદબુદ્ધિ આપે .  ..આમિન!!!
ઈદની મુબારકબાદી આપવાની પદ્ધતિ પણ સમય પ્રમાણે બદલાઈ છે. એક સમયે ઈદ મુબારક કરવા દરેક ઘરમા ભીડ જામતી હતી. પણ સોસીયલ મીડિયાએ તેમાં પરિવર્તન કર્યું છે. હવે ઈદ મુબારક કરવાનું માધ્યમ મોબાઇલે લઇ લીધું છે. જો કે મોબાઇલ ઈદ મુબારક સાથે સદ વિચારોના પ્રચાર પ્રસારનું કાર્ય પણ કરે છે. આ ઈદે હિંદુ અને મુસ્લિમ મિત્રો અને સ્વજનોના આવેલા સંદેશાઓ તેનું ઉમદા દ્રષ્ટાંત છે. ઈદ અને રથ યાત્રા સાથે આવ્યા હોય, તેને જોડતા હિંદુ અને મુસ્લિમ મિત્રોના ઉત્તમ સંદેશાઓ આવ્યા છે. ભાવનગરથી મારા મિત્ર ડૉ. સી.પી. રાઓલે મોકલેલ ઈદ મુબારકના સંદેશમાં લખ્યું છે,
જે દી' જગન્નાથનો પ્રસાદ લઈ રોજા છૂટશે ને
ઇદનો ચાંદ જોઈ ઉપવાસ તૂટશે...
એ દી' ઓવારણા લેવા હાથ ખૂટશે ને
મોસીન મોહન સાથે જઈ માખણ લુટશે...!!!
આવી સદભાવના અને શુભેચ્છા એ જ ભારતની સાચી ઓળખ છે. આ એ દેશ છે, જ્યાં રાધા અને રાબીયા બંનેને લોકો યાદ કરે છે. બંનેની ઈશ્વર ભક્તિના બે મોઢે વખાણ કરે છે. બંનેના વિચારોને સૌ સલામ કરે છે. અને બંને ના વિચારોને આચરણમાં મુકવા પ્રયાસ કરે છે. અને એટલે જ જગન્નાથજીનો પ્રસાદ ઇફ્તીયારી માટેની ખજુર બને તો તેમાં નવાઈ પામવા જેવું કશું નથી. એવો જ એક અન્ય કાવ્યાત્મક સંદેશો પણ માણવા જેવોં છે. જેમાં એક હિંદુ સ્વજન લખે છે,

ચાલને આજ 'અષાઢી ઈદ' અને 'રમઝાન બીજ' ઉજવી લઇએ,
તુ જગન્નાથના લાડુ ખાજે, અને  હું રમઝાનની ખીર
તુ પહેરજે ભગવો મારો, ને હું પહેરીશ લીલા ચીર
                       
                       ચાલને આજ......
હું પઢુ કુરાન-એ-શરીફ અને તુ પઢ જે મારી ગીતા
જ્યારે થશે આ યોગ ત્યારે ધેર-ધેર જન્મશે સમરસતા
                       
                       ચાલને આજ......
વેરઝેરની વાતો મેલી,ચાલ ભાઇ-બંધી કરી લઇએ
રામલ્લાહને પ્યારો એવો મીઠો ઇફ્તાર કરી લઇએ
                       
                       ચાલને આજ......
હું હિન્દુ ને તુ મુસ્લિમ, આ નકામી જંજાળ તુ છોડ
દેશ અને દુનિયા જોશે, 'જુગલ જોડી બેજોડ
ચાલને આજ 'અષાઢીઈદ' અને 'રમઝાનબીજ' ઉજવી લઇએ...


આ વખતનો રમઝાન માસ,ઈદ અને રથયાત્રાની ઉજવણી આવા સદ વિચારોની આપેલેને કારણે સુગંધમય અને સુખમય બની રહી છે. 

Sunday, May 21, 2017

સનાતન શાશ્વત ધર્મ ઇસ્લામ : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ


રાહે રોશન ના નિયમિત વાચક એસ્ટેટ એજન્ટ રહીમભાઈએ મને ઉપરોક્ત મથાળા નીચે ઇસ્લામની કેટલીક વિશિષ્ટતાઓ દર્શાવતો એક લાંબો મેસેજ વોટ્શોપ પર મોકલ્યો છે. પ્રથમ દ્રષ્ટિએ જ ગમી જાય અને ઇસ્લામના સિદ્ધાંતો સામે મસ્તક નમી જાય તેવા એ મેસેજની સત્યતા તપાસીને, થોડો મઠારીને અત્રે મુકવાની લાલચ રોકી શકતો નથી. સૌ પ્રથમમાં તો ઇસ્લામના મૂળમાં એકેશ્વરવાદ અર્થાત તોહીદ છે. ઇસ્લામ કહે છે એક ઈશ્વર કે ખુદાની જ ઈબાદત કરો, જેને કોઈ રૂપ, રંગ કે આકાર નથી. જેને કોઈએ નથી બનાવ્યો પણ જેણે સમગ્ર વિશ્વનું સર્જન કર્યું છે. એવા ધર્મના કેટલાક અદભૂત મુલ્યો જાણવા જેવા છે.જેમ કે,

૧. દરેક મુસ્લિમ તેની કુલ આવકના અઢી ટકા જકાત અર્થાત ફરજીયાત દાન તરીકે આપશે.જેથી સમાજમાંથી આર્થિક અસમાનતા નિવારી શકાય. સમાજમા સમાનતા સ્થાપી શકાય. રમઝાન માસ જકાત આપવાનો ઉત્તમ માસ છે.
૨. ઇસ્લામ માનવતાવાદી ધર્મ છે. જકાત ફરજીયાત દાન છે. પણ ખેરાત મરજિયાત દાન છે. અને ખેરતા માત્ર પૈસાની જ ન હોય શકે. કોઈ પણ અસહાયને મદદ કરાવી. સુરદાસને માર્ગ ઓળંગવામા મદદ કરવી. વિદ્યાર્થીને વિના મુલ્યે ભણાવવા. આ બધા કૃત્યો ખેરાત અર્થાત દાન કે સદકાર્યો છે. ઈસ્લામે એ માટે ખાસ કહ્યું છે કે અસહાયને મદદ કરનાર માનવી સાચો મુસ્લિમ છે.  
૩. ઇસ્લામમા રમઝાન માસ ઉપવાસ અર્થાત રોઝાનો માસ છે. સૂર્ય ઉગે તે પહેલાથી અને સૂર્ય આથમે પછી ભુખ્યા તરસ્યા રહી ખુદાની ઈબાદત કરવાનો ઇસ્લામમા આદેશ છે. ઉપવાસ કે રોઝા દરેક મુસ્લિમ માટે ફરજીયાત છે. કારણ કે તે મન અને શરીરને શુદ્ધ કરવાનો માર્ગ છે. ભૂખ અને તરસનો અહેસાસ કરવાનો માર્ગ છે.
૪. ઇસ્લામમાં દીકરીનો જન્મ ખુદાની રહેમત (કૃપા)ની નિશાની છે. જે માનવી પોતાની નૈતિક રોઝીમાંથી દીકરીનું પાલન પોષણ કરશે, તેને શિક્ષણ આપશે, અને સારા કુટુંબમાં તેની શાદી કરશે, તે માનવી સાચા અર્થમાં જન્નતનો (સ્વર્ગનો) અધિકારી બને છે.
૫. ઇસ્લામ કહે છે સૌથી સારો માણસ એ છે જે તમામ સ્ત્રીઓ સાથે વિવિક પૂર્ણ વ્યવહાર કરે છે.
૬. ઇસ્લામમાં વિધવા સ્ત્રીને અપ સૂકનીયાળ માનવામાં આવતી નથી. તેને પણ બહેતર જીવનનો અધિકાર છે. અને એટલે જ વિધવાઓ અને તેના બાળકોને શક્ય તમામ સહાય કરો. અને સમાજમાં તેને  આદર અને માન આપો.
૭. ઇસ્લામમાં ઊંચ નીચના કોઈ ભેદો નથી. નમાઝ સમયે ખભાથી ખભો મિલાવી ઉભા રહો. તો જ નમાઝ પૂર્ણ થશે. કારણ કે ઇસ્લામ સમાનતાનો આગ્રહી છે. અને સમાનતા સ્વસ્થ સમાજ માટે અતિ અનિવાર્ય છે.
૮. ઇસ્લામમાં હિંદુ કે મુસ્લિમ કોઈ પણ ધર્મના પડોશીઓ સાથે હંમેશા સદ્વ્યવહાર કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. પાડોશીના સુખમાં સુખી અને તેના દુઃખમાં દુઃખી રહેનાર માનવી જ સાચો મુસ્લિમ છે.
૯. ઇસ્લામ કહે છે શરાબ અર્થાત દારૂ અને જુગાર એ તમામ બૂરીઓના મૂળમાં છે. તેનાથી હંમેશા દૂર રહો. એટલુ જ નહિ પણ તેના વ્યવસાય સાથે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે જોડાયેલા માનવીઓ સાથે પણ કોઈ વ્યવહાર ન રાખો.
૧૦. ઇસ્લામ કહે છે કે મજદૂરનો પસીનો સૂકાઈ એ પહેલા તેનું મહેનતાણું તેને ચૂકવી દો. મજદૂરની પસીનાની કે મહેનતની કમાઈને રોકી રાખવાનો તમને કોઈ અધિકાર નથી. કયારેય કોઈ મજદૂર કે અનાથની બદ્દદુવા ન લેશો. તેની એક બદ્દદુવા તમારી બરબાદીનું કારણ બની શકે છે.
૧૧. ઇસ્લામમાં ઈર્ષા અને ગીબત મોટા ગુનાહ છે. હંમેશા ઈર્ષાથી દૂર રહો. અને ગીબત અર્થાત કોઈની ટીકા ટિપ્પણ કરવામાં સમય બરબાદ ન કરો. એવી પ્રવૃત્તિ તમારા ગુનાઓમાં અભિવૃદ્ધિ કરે છે. અને જેની તમે ટીકા કરો છે તેના ગુનાઓને તે ધોવે છે. ટીકા તમારા સદકાર્યોને ઉધઈની જેમ ખાય જાય છે.
૧૨. ખુશ રહેવાનો ઉત્તમ માર્ગ ઇસ્લામમાં બતાવવામાં આવ્યો છે. અને તે એ છે તમારાથી અમીર ને ન જુવો. તમારાથી ગરીબને જોઈ હંમેશા ખુદાનો શુક્ર આભાર માનતા રહો કે ખુદાએ તમને તે ગરીબથી બહેતર જીવન આપ્યું છે.
૧૩. ઇસ્લામ કહે છે હંમેશા નૈતિક અર્થાત હલાલ કાર્યો જ આચરણમાં મુકો. સત્ય બોલવાનો આગ્રહ રાખો. વચન પાલન કરો. અને કયારેય કોઈનું દિલ ન દુભાવો. અનાયાસે કોઈને કઈ કહેવાય જાયતો તુરત તેની ક્ષમા યાચના કરી લો. અલ્લાહ તેમાં રાજી છે.
૧૪. ઇસ્લામમાં કહ્યું છે પાણીનો નિર્થક વ્યય ન કરો. વિના કારણ પાણીનો દુર વ્યય કરવો ગુનાહ છે. ઇસ્લામમાં વઝું અર્થાત નમાઝ પૂર્વે હાથ મોઢું ધોવાની ક્રિયામાં પણ પાણીની બચતને કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવેલ છે.  
૧૫. રસ્તામા અવરજવર કરનાર માનવીઓને અડચણ રૂપ કે તકલીફ આપતી કોઈ પણ વસ્તુ મોટો પથ્થર, ખીલો કે ખાડો હોય તો તેને દૂર કરવાનુ કાર્ય પણ સવાબ(પુણ્ય) છે.ચાર રસ્તા પર ટ્રાફિક જામ થઈ જાય ત્યારે તેને યથાવત કરવામા પ્રત્યેક્ષ કે પરોક્ષ રીતે વિવેકપૂર્ણ સહાય કરવી એ પણ પુણ્યનું કાર્ય છે.  સત્તાધીશો તે દૂર કરશે મારે શું ? એવું માનનાર સાચો મુસ્લિમ નથી.
૧૬. ઇસ્લામમાં સ્ત્રી સન્માનની ભાવના પાયામાં છે. કોઈ પણ અજાણી સ્ત્રી પર નજર ન કરો. એવા સમયે નજર ફેરવી લો. કારણ કે પર સ્ત્રી પર બૂરી નજર કરાવી એ તો ગુનો છે જ, પણ તેના પર નજર કરવી એ પણ યોગ્ય નથી.

આ તમામ આદેશો એ સૂચવે છે કે કુરાને શરીફ માત્ર ધાર્મિક ગ્રંથ નથી. પણ એ તો સમગ્ર માનવજાતને નૈતિક જીવન માર્ગ ચિંધતો ગ્રંથ છે. તેમાં ઉત્તમ જીવન જીવવાનો માર્ગ બતાવવામાં આવ્યો છે. દરેક માનવીએ જીવનમા એકવાર તો કુરાને શરીફનું અધ્યન કરવું જ જોઈએ. કારણ કે ઉપરોક્ત બાબતો તો કુરાને શરીકની અનેક માનવ મુલ્યોને વ્યક્ત કરતી બાબતોમાની થોડીક જ છે.


Saturday, May 20, 2017

વિશ્વના પ્રથમ સ્ત્રી-પુરુષ આદમ અને હવ્વા : ડૉ. મહેબૂબ દેસાઈ


ડાર્વિનના ઉત્ક્રાંતિવાદના સિધ્ધાંત મુજબ માનવીનું સર્જન સૃષ્ટિના ક્રમિક વિકાસ સાથે થયું છે. એ મુજબ માનવજાતના મૂળ પુરુષ વાનરમાંથી માનવીનુ સર્જન થયું છે. પણ વિશ્વના મોટાભાગના ધર્મ ગ્રંથો આદમ અને હવ્વાને વિશ્વના પ્રથમ સ્ત્રી પુરુષ માને છે. ઇન્જીલ, તૌરાત, બાઈબલ, ઉપનિષદ અને પવિત્ર કુરાને શરીફમાં આ અંગે સમાન વિચારો જોવા મળે છે. જેમકે હિંદુ ધર્મ માનવીના આદી પુરુષ તરીકે મનુને માને છે. અને પુરુષ મનુ દ્વારા સૃષ્ટિનું સર્જન અને વિકાસ થયાનું માને છે. એટલે જ મનુના બાળકોને માનવ કહેવામા આવે છે. તેનો ઉલ્લેખ બૃહદરણયક ઉપનિષદમા પણ જોવા મળે છે. મનુના સર્જન પછી બૃહદરણયક ઉપનિષદમા લખ્યું છે,
તેને એકલા હવે ચેન પડ્યું નહી. બીજું કોઈ હોય તો સારું.તેણે પોતાના બે ભાગ પાડ્યા. તેમાંથી સ્ત્રી પુરુષ જન્મ્યા. યાજ્ઞવલ્કયએ કહ્યું છે ‘જેમ દાળની એક ફાડ આખા દાણાનો અડધો ભાગ થાય છે તેમ આ પુરુષ એકલો પોતાના ખરા સ્વરૂપ જેવો અડધીયા જેવો છે, એની આ જે ઉણપ હતી તે સ્ત્રી વડે પૂરી થઈ.
એ જ રીતે ઇસ્લામ અને ખ્રિસ્તી ધર્મો હઝરત આદમને વિશ્વના પ્રથમ પુરુષ તરીકે માને છે. હઝરત આદમના સર્જન અંગે કુરાને શરીફમાં અનેક આયાતો જોવા મળે છે. જેમ કે
અમે તેને માટીમાંથી પૈદા કર્યો છે
ખરેખર અમે તેને સડેલી સૂકાઈ ગયેલી માટીમાંથી પૈદા કર્યો છે
અમે તેને ચીકણી ખનકતી માટીનીના ગારામાંથી પૈદા કર્યો છે
માટીનો રંગ ઘઉં વર્ણો હોય છે. હઝરત આદમ પણ ઘઉં વર્ણા હતા. જેથી તેમનું નામ આદમ પડ્યું. હિબ્રુ ભાષામાં માટીને આદામ કહે છે. કેટલાક ઉલેમાઓ મુજબ પાણી અને માટીના મિક્ષણને અદમત કહે છે. આ મિક્ષણમાથી બનેલ માનવી એટલે આદમ. અન્ય એક વિચાર મુજબ આદમ શબ્દ અદીમુલઅર્દ પરથી આવ્યો છે. અદીમુલઅર્દ એટલે ઝમીનનું સ્તર. એજ ઝમીનમાંથી ખુદાએ આદમનું સર્જન કર્યું હોય, તે આદમ કહેવાયા. એજ રીતે અદમનો અર્થ સરદાર થાય છે. આદમ સમગ્ર માનવીઓના, ખીલ્કતના સરદાર હોવાથી તે આદમ તરીકે ઓળખ્યા. આદમ માનવજાતના પિતા હતા. તેથી તેમના સંતાનો આદમી કહેવાયા. એક ઇસ્લામી રિવાયત (કથન) મુજબ ઇસ્લામના છ નબીઓમા સૌથી પહેલા નબી (પયગમ્બર) હઝરત આદમ હતા. એમ કહેવાય છે કે આદમનું માટીનું પુતળું બનાવ્યા પછી શુક્રવારે સાંજે ચાર મુખ્ય ફરિશ્તાઓની હાજરીમાં અલ્લાહે તેમા રૂહ નાખી. તેમને જીવંત બનાવ્યા. અને તેમને જન્નતના બાગમાં રહેવાની છૂટ આપી. એ દિવસ પણ જુમ્માનો અર્થાત શુક્રવારનો હતો.
આમ આદમનું સર્જન ખુદાએ કર્યું. પણ આદમ પોતાની એકલતા ન જીરવી શક્યા. તે પોતાની જાતને એકલા મહેસૂસ કરવા લાગ્યા. અલ્લાહ હઝરત આદમની વ્યથાથી પરિચિત હતા. એટલે એક દિવસ તેઓ સુતા હતા ત્યારે અલ્લાહના આદેશ મુજબ હઝરત આદમની ડાબી પાંસળી કાઢી લેવામાં આવી.
એ ડાબી પાંસળીમાંથી અલ્લાહે એક અતિ સુંદર એક સ્ત્રીનું સર્જન કર્યું. જયારે હઝરત આદમ ઊંઘમાંથી ઉઠ્યા ત્યારે તેમની બાજુમાં એક સુંદર સ્ત્રીને જોઈ નવાઈ પામ્યા. અને તેને પૂછ્યું,
તમે કોણ છો ? અને શા માટે મારી પાસે બેઠા છો ?
હું એક સ્ત્રી છું. તમને સાથ અને આશ્વાશન આપવા ખુદાએ મારું સર્જન કર્યું છે.
ત્યાં હાજર એક ફરિશ્તાએ હઝરત આદમના જ્ઞાનને ચકાસવા પૂછ્યું,
આ સ્ત્રીનું નામ શું છે ?
હઝરત આદમ તુરત બોલી ઉઠ્યા, એ સ્ત્રીનું નામ હવ્વા છે
ઇસ્લામની હદીસની બે માન્ય કિતાબો બુખારી શરીફ અને મુસ્લિમમા આ અંગે કહ્યું છે,
સ્ત્રીઓ સાથે નમ્રતા અને ભલમનસાઈથી વર્તો, કારણ કે સ્ત્રીંનું સર્જન પ્રુરુષની પાંસળીમાંથી કરવામા આવ્યું છે. એટલે જ સ્ત્રી પાંસળી જેવી ટેડી અર્થાત તેને સમજવી મુશકેલ છે. જેથી તેના વાંકાપણાને સીધું કરવાની જહેમત ન લેતા તેની સાથે તકેદારી પૂર્ણ અને પ્રેમાળ વર્તન અનિવાર્ય છે. જેથી તમેં તેની પાસેથી પ્રેમપૂર્વક, નમ્રતા અને વિવેકથી કાર્ય લઇ શકશો
હઝરત આદમ અને હવ્વાને પૈદા કર્યા પછી અલ્લાહે ફરમાવ્યું,
તમે જન્નતમાં મન ફાવે ત્યાં હરોફરો, ખાઓપીઓ પરંતુ પેલા ફળના ઝાડ પાસે જશો નહિ અને તેનું ફળ ખાશો નહી
પરંતુ હઝરત આદમને ઇબ્લીસ નામના એક શૈતાને બહેકાવ્યા. અને હઝરત આદમ અને હવ્વા એ ફળથી દૂર ન રહી શક્યા. અને તે ફળ બંનેએ આરોગ્યું. અલ્લાહે હઝરત આદમને આ અંગે કહ્યું,
તું મારી વાત કેમ વિસરી ગયો ? કેમ પેલું ફળ તે ખાધું ?
હઝરત આદમએ કહ્યું,
ખુદાતઆલા, આપના સોગંદ અમને શૈતાને બહેકાવ્યા હતા. પરિણામે અમે સન્માર્ગેથી ભટકી ગયા. અમને માફ કરી દો
ખુદાએ ફરમાવ્યું,
ક્ષમા તો તમને મળશે. પણ તમારી ભૂલની સજા પણ મળશે.તમારે જ્ન્ન્તમાંથી પૃથ્વી પર જવું પડશે. નિયત કરેલા સમય સુધી ત્યાજ રહેવું પડશે. જીવન નિર્વાહ માટે સંઘર્ષ કરવો પડશે.મૃત્યુંને પામવું પડશે.
કુરાને શરીફમાં આ બાબતને આલેખતા કહ્યું છે,
જો તમે ફળ ખાશો તો આપત્તિમાં આવી પડશો
આમ જન્નતની સાહેબી હઝરત આદમ અને હવ્વાને છોડવી પડી. અને ખુદાએ તેમને પૃથ્વી પર મોકલી આપ્યા. એક આધાર મુજબ હઝરત આદમ અને હવ્વાને ખુદાએ પૃથ્વી પર અલગ અલગ સ્થાનો પર ઉતાર્યા હતા. હવ્વાને અરબસ્તાનના જીદાહ અને હઝરત આદમને લંકા મધ્યમા આવેલા એક પહાડ પર ઉતારવામાં આવ્યા હતા. આજે પણ એ પહાડ આદમ પહાડ ના નામે ઓળખાય છે.
એ દિવસ પણ જુમ્માનો  દિવસે હતો. આદમ અને હવ્વા ૧૩૦ વર્ષ સુધી જન્નતમાં રહ્યાનું મનાય છે.